2010-01-25 19:40:53
R-60 (K-60, izdielije 62, Aphid-A)
Na początku lat siedemdziesiątych w Związku Radzieckim rozpoczęto tworzenie nowej generacji rakiety powietrze - powietrze krótkiego zasięgu, przeznaczonej do walk manewrowych prowadzonych m.in. na małych wysokościach i niewielkich odległościach [1]. Rakieta, która otrzymała wojskowe oznaczenie R-60 (K-60, izdielije 62) była zupełnie nową konstrukcją, niezwiązaną już z linią rakiet K-13 bazujących na amerykańskim AIM-9B Sidewinder. Naprowadzany na podczerwień pocisk został stworzony zgodnie z założeniami odpowiadającymi wspomnianym już na wstępie rakietom przeznaczonym do manewrowej walki powietrznej. Pociski tej klasy miały się charakteryzować bardzo niską minimalną odległością odpalenia, zdolnością do wykonywania manewrów z dużymi przeciążeniami (kilkukrotnie przewyższającymi osiągane przez samolot-cel), wysoką prędkością kątową śledzenia celu przez głowicę naprowadzającą, a w końcu niewielką masą. Ta ostatnia cecha miała umożliwić zwiększenie ilości uzbrojenia zabieranego przez samolot.
Prace projektowe, które doprowadziły w efekcie do stworzenia R-60, prowadziło biuro projektowe Mołonia. Założenia na podstawie, których tworzono rakietę [2] mówiły o stworzeniu pocisku o masie 30-35 kg. Pocisk otrzymał możliwość zwalczania celów nisko lecących, utrzymał również możliwość atakowania silnie kontrastowych celów naziemnych znaną z rakiet rodziny K-13. Początkowo pozostały również pewne ograniczenia znane z rakiet wcześniejszej generacji, gdyż R-60 miały możliwość ataku jedynie z tylnej półsfery.
Ogólny widok pocisku
Do pierwszych próbnych odpaleń pocisku R-60 [3] doszło w latach 1971-72, zaś w rok później, 18 grudnia 1973 rakieta została przyjęta do uzbrojenia.
Ogólny układ konstrukcyjny rakiety jest podobny jak w przypadku wcześniejszej generacji radzieckich rakiet rodziny K-13. Powierzchnie aerodynamiczne rakiety zostały rozmieszczone w układzie kaczka, z niewielkimi trójkątnymi sterami umieszczonymi w przedniej części rakiety i znacznie większymi statecznikami o trapezowym kształcie w końcowej części kadłuba (te ostatnie wyposażono w żyrolotki). W przeciwieństwie do rakiet rodziny K-13, bezpośrednio za termiczną głowicą samonaprowadzającą, przed sterami, zainstalowano jednak destabilizatory mające zwiększyć efektywność samych sterów przy wykonywaniu manewrów na dużych kątach natarcia. W konstrukcji kadłuba pocisku wyróżnić można pięć przedziałów (sekcji). Pierwszy z nich, licząc od czoła pocisku, mieści termiczną, niechłodzoną, głowicę samonaprowadzającą OGS-60 Komar [4]. Na tej to sekcji zamontowano również destabilizatory. Kolejny przedział pocisku mieści odłamkowo – burzącą głowicę bojową z ładunkiem bojowym typu OKFOŁ o masie 1,15 kg. Sama część bojowa jest cylindryczną spawaną tuleją, której ściany wykonano z duraluminium. Za nią rozmieszczono (sekcja nr 3) przedział sterowania z układami autopilota oraz zapalnika uderzeniowego. Na tej sekcji rozmieszczono same stery i układy wykonawcze sterów. Sekcja czwarta mieści zapalnik zbliżeniowy uzbrajający się po ok. 1,1-1,7 s. od chwili odpalenia oraz 2 generatory gazowe wytwarzający energię elektryczną zasilającą układy elektroniczne rakiety, a także generator wytwarzający gazy napędzające układy wykonawcze sterów.
Tylna część rakiety z widocznymi żyrolotkami
Rakieta mogła być wyposażona w optyczny zapalnik zbliżeniowy Striż (Jeżyk), którego osiem okien zlokalizowanych zostało wokół środkowej części kadłuba pocisku lub też radiolokacyjny zapalnik zbliżeniowy Kolibri (Koliber). Anteny tego ostatniego umiejscowione zostały w środkowej części pocisku i umożliwiają odróżnienie wariantów rakiety. Zapalnik Kolibri znalazł zastosowanie na pociskach oznaczonych, jako R-60K. Zadaniem zapalnika zbliżeniowego była detonacja rakiety w odległości od 1 do 5 metrów od celu.
Ostatni, piaty przedział rakiety mieści silnik rakietowy na paliwo stałe. Wspomniana jednostka napędowa charakteryzuje się czasem pracy wynoszącym 3 do 5 sekund. O ile rakieta rozminie się z celem to do jej samolikwidacji dochodzi po 25, czy też wedle innych informacji 29 sekundach od chwili odpalenia.
Na górnej powierzchni pocisku rozmieszczono zaczepy służące do podwieszania pocisku na wyrzutni oraz złącze pozwalające na łączność z nosicielem w czasie, kiedy rakieta pozostaje na wyrzutni.
Przednia część rakiety - doskonale widoczne destabilizatory zainstalowane przed sterami
Rakiety R-60 mogły być przenoszone przez samoloty MiG-21bis, MiG-23M i późniejsze, MiG-25PD, Su-15TM, Su-25, Su-17M3 i Su-17M4 (oraz eksportowe Su-22M3 i Su-22M4) a także Jaki-38. Do odpalania pocisków służyły pojedyncze wyrzutnie APU-60-I lub podwójne APU-60-II. Próbne strzelania rakietami przeprowadzono także przy użyciu potrójnych wyrzutni APU-60-III. Praktycznie jednak wykorzystywano jedynie wyrzutnie APU-60-I i APU-60-II.
Rakiety R-60 produkowane były w moskiewskich zakładach Kommunar, a także w późniejszym okresie w Iżewskich Zakładach Mechanicznych i Tamilskich Zakładach Lotniczych.
Dane taktyczno-techniczne R-60:
- Data wejścia do służby: 1973
- Średnica [mm]: 120
- Długość całkowita [mm]: 2096
- Rozpiętość stateczników [mm]: 390
- Masa startowa [kg]: 43,5
- Masa głowicy bojowej [kg]: 2,9
- Min. odległość odpalenia (z tylnej półsfery) [km]: 300 m
- Maks. odległość odpalenia (z tylnej półsfery) [m]: 7200
- Min. wysokość odpalenia [m]: 30
- Maks. wysokość odpalenia [m]: 22000
- Maks. prędkość kątowa celu [stopnie/s]: 30
- Maks. dopuszczalny współczynnik obciążenia nosiciela w chwili odpalenia [g]: +7
- Maks. prędkość rakiety [m/s]: 600
- Zakres kątów śledzenia celu przez koordynator głowicy naprowadzającej: +- 45 stopni
- Czas lotu kierowanego [s]: 17-23
- Czas samolikwidacji [s]: 23-29
R-60M (K-60M, izdielije 62M, Aphid-B)
W 1974 roku złożono zamówienie na zmodyfikowany wariant pocisku, którego finalna wersja oznaczona, jako R-60M została przyjęta do uzbrojenia trzy lata później. Jedną z najbardziej istotnych modyfikacji wprowadzonych w nowej wersji rakiety była zmodyfikowana samonaprowadzająca głowica termiczna OGS-75 Komar-M z fotodetektorem chłodzonym elektrostatycznie (układ schładzany jest do temperatury -60 stopni C). Pomijając wprowadzenie układu chłodzącego, którego działanie przyczyniało się do zwiększenia czułości TGS i zwiększenia maksymalnej odległości odpalenia, głowica została zmodyfikowana pod kątem zwiększenia prędkości kątowej wizowania celu do 35 stopni/s. Maksymalny kąt wskazania celu wynosił 17 stopni. Wprowadzenie nowej głowicy naprowadzającej umożliwiło również zwalczanie celów z przedniej półsfery. Modyfikacji poddano również część bojową rakiety, miała ona charakter odłamkowo – tnący, w której wprowadzono uranowe pręty mające zwiększyć efektywność rażenia celu. Jej wprowadzenie wiązało się z wydłużeniem sekcji nr 2 kadłuba o 42 mm. Dodatkowo, R-60M dysponuje nieco większym zasięgiem oraz poprawioną odpornością na zakłócenia.
Czołowa część pocisku z oknem głowicy naprowadzającej
Po kilku latach od przyjęcia do uzbrojenia, pocisk został zintegrowanych z nahełmowym wskaźnikiem celu stosowanym na samolotach MiG-29. Jedną z istotniejszych cech rakiet typu R-60 jest fakt bezobsługowości [5], których przyczynił się do ich pozytywnej oceny przez wielu użytkowników (np. lotnictwo irackie). Dość niejasne pozostają szczegóły dotyczące debiutu bojowego R-60. Wedle różnych wersji miało do niego dojść albo w 1978 roku, przy czym ofiarą został śmigłowiec CH-47 należący do lotnictwa Iranu, wedle innych danych R-60 użyto po raz pierwszy cztery lata później w trakcie walk nad Libanem. W tym ostatnim przypadku potwierdzono zestrzelenie Kfira C.2 oraz uszkodzenie F-15D.
Eksportowy wariant R-60M, czyli R-60MK, wyposażono w zbliżeniowy zapalnik radiowy, w przeciwieństwie do zastosowanego w R-60M zmodyfikowanego zapalnika optycznego.
Dane taktyczno-techniczne R-60M:
- Data wejścia do służby: 1977
- Średnica [mm]: 120
- Długość całkowita [mm]: 2138
- Rozpiętość stateczników [mm]: 390
- Masa startowa [kg]: 45
- Masa głowicy bojowej [kg]: 3,5
- Min. odległość odpalenia (z tylnej półsfery/z przedniej półsfery) [m]: 200/1500
- Maks. odległość odpalenia (z tylnej półsfery/z przedniej półsfery) [m]: 7700/10000
- Min. wysokość odpalenia [m]: 20
- Maks. wysokość odpalenia [m]: 24000
- Maks. prędkość kątowa celu [stopnie/s]: 35
- Maks. dopuszczalny współczynnik obciążenia nosiciela w chwili odpalenia [g]: +7
- Maks. prędkość rakiety [m/s]: 600
- Zakres kątów śledzenia celu przez koordynator głowicy naprowadzającej: +- 45 stopni
- Czas lotu kierowanego [s]: 17-23
- Czas samolikwidacji [s]: 23-29
Warianty ćwiczebne - UZ-60/UZR-60 oraz R-60MU
Pocisk R-60 stał się również podstawą do stworzenia rakiety ćwiczebnej, przeznaczonej do treningu w walkach powietrznych. Szkolny R-60, znany, jako UZ-60 lub też UZR-60, podobnie jak wcześniejsze urządzenie tego rodzaju zbudowane na bazie rakiety R-3U pozbawiony został sterów i stabilizatorów. Silnik zastąpiono ekwiwalentem masowym, zaś miejsce zajmowane w korpusie pocisku przez głowicę bojową zajęła aparatura rejestrująca przebieg „walk”. Bez zmian pozostawiona została głowica naprowadzająca z zamontowanymi na niej destabilizatorami. Analogiczny wariant szkolny powstał również na bazie zmodyfikowanego pocisku R-60M. Jego ćwiczebny wariant otrzymał nazwę R-60MU.
Przypisy:
[1] W ZSRR koncepcję tego rodzaju rakiety opracował GosNIIAS. Wg podobnych założeń w krajach zachodnich opracowywano takie rakiety jak ostatecznie zarzucone Agile (USA) czy Viper (RFN).
[2] Zlecenie na opracowanie pocisku biuro Mołonia otrzymało 21 stycznia 1970 r.
[3] O dużej sygnaturze cieplnej.
[4] Jej twórcą było kijowskie KB Arsenał.
[5] R-60 był pierwszą rakietą tego rodzaju jak pojawiła się w ZSRR.
Zdjęcia: Łukasz Pacholski, Michał Gajzler
Opracowanie: Michał Gajzler
Bibliografia:
- J. Gordon, Soviet/Russian Aircraft Weapons Since World Ware Two, Midland Publishing, Hinckley 2004.
- M. Mikołajczuk, J. Gruszczyński, Uzbrojenie ZSRR i Rosji 1945-2000, Lotnicze systemy rakietowe, Wydawnictwo Iglica, Warszawa 2000.
- J. Gruszczyński, Uzbrojenie Lotnicze, Wschód, Przegląd Konstrukcji Lotniczych 1993, nr 3
- J. Gruszczyński, M. Fiszer, Kierowany pocisk rakietowy „powietrze-powietrze” R-60, Lotnictwo 2006, nr 1.
- Jane’s Air-Launched Weapons 2002.