Archiwa tagu: Wojska OT

Wojska Obrony Terytorialnej w Polsce w latach 1990-2008. Część II

Zatwierdzona w styczniu 1999 r. przez Ministra Obrony Narodowej „Koncepcja rozwoju obrony terytorialnej” zakładała wykorzystanie wojsk OT w działaniach obronnych w każdym czasie.

Wykorzystanie wojsk OT w obronie RP

Wykorzystanie wojsk OT miało następować w ramach działań (przedsięwzięć) operacyjno-taktycznych, techniczno-obronnych i szkoleniowych. Dla jednostek OT przewidziano następujące zasadnicze zadania: przygotowanie i prowadzenie obrony rejonów i obiektów na obszarze kraju, tworzenie warunków do rozwinięcia i działania wojsk operacyjnych, prowadzenie działań nieregularnych na terenie kraju zajętym przez przeciwnika, wspomaganie sił Obrony Cywilnej, koordynacja działań militarnych i pozamilitarnych ogniw obronnych państwa. W związku z tym sformułowano szczegółowe zadania wojsk OT, podzielone na zadania o charakterze operacyjnym, tj. bojowym, zadania o charakterze zabezpieczającym oraz zadania o charakterze ratowniczym.

Zadania o charakterze operacyjnym obejmowały obronę rejonów, obiektów i rubieży w ugrupowaniu wojsk operacyjnych lub samodzielnie, zwalczanie desantów powietrznych i morskich oraz grup dywersyjno-rozpoznawczych oraz udział w walce przeciwko desantom lub grupom w rejonach odpowiedzialności, osłona granic we współdziałaniu ze Strażą Graniczną i innymi formacjami państwowymi, przygotowanie i prowadzenie działań nieregularnych, osłona i obrona ważnych obiektów wojskowych i państwowych, wzmocnienie obrony wytypowanych elementów systemu kierowania i dowodzenia państwa oraz wojsk, blokada i likwidacja – wspólnie z formacjami państwowymi – dywersji i zbrojnego podziemia na terenie kraju.

Obrona Terytorialna 1

Zgodnie z koncepcją MON pododdziały Obrony Terytorialnej miały otrzymać uzbrojenie i sprzęt wycofywane z jednostek pierwszoliniowych lub znajdujące się w magazynach mobilizacyjnych.

Zadania zabezpieczające, które miały realizować wojska OT, to utrzymanie i zabezpieczenie ruchu na drogach oraz liniach kolejowych, ochrona sieci łączności państwowej i udział w jej odbudowie, inżynieryjna rozbudowa terenu w ramach operacyjnego przygotowania obrony terytorium kraju, współdziałania z Obroną Cywilną w zakresie budowy ukryć oraz ochrony ludności i dóbr kultury.

Natomiast zadania OT o charakterze ratowniczym sprowadzały się do udziału w prowadzeniu akcji ratowniczych na rzecz wojsk i służb, współdziałania z Obroną Cywilną w akcjach ratowniczych na rzecz ludności cywilnej, w razie masowych porażeń lub klęsk żywiołowych.

Uzbrojenie i struktury wojsk OT

Broń wojsk OT miała mieć w praktyce charakter typowo obronny, choć po redukcji zasadniczego uzbrojenia SZ RP i nieosiągania limitów CFE-1, formacje OT mogły posiadać również sprzęt zaliczany do traktatowego, np. pojazdy opancerzone. Podstawowe uzbrojenie i sprzęt wojskowy jednostek OT miały stanowić wzory standardowe dla Wojsk Lądowych, w tym głównie starsze typy przekazywane z wojsk operacyjnych.

Podstawowym sprzętem OT miały być ręczna broń strzelecka (karabinki AKMS i pochodne, karabiny wyborowe SWD) i zespołowa (karabiny maszynowe PK i pochodne), granatniki przeciwpancerne (RPG-2, RPG-7, RPG-76), moździerze wz. 37 kal. 82 mm, działa bezodrzutowe SPG-9 kal. 73 mm, armaty przeciwpancerne D-44 kal. 85 mm, miotacze ognia ŁPO-50, a także zestawy przeciwlotnicze (PKM-2, PKM-4, ZU-23-2, S-60, Strzała-2M). Zasadniczymi pojazdami pododdziałów miały być samochody ciężarowo-terenowe Star 660 i Star 266, samochody opancerzone BRDM-2, wozy dowodzenia SKOT R-3/3 i BRDM-2 R-5, pojazdy chemiczne BRDM-2rs, UAZ-469rs i IRS-2.  Z uwagi na koszt nie była przewidziana rozważana wcześniej produkcja nowych wzorów uzbrojenia projektowanych od razu pod kątem wojsk terytorialnych.

Jednostki OT miały być usytuowane na szczeblu regionalnym (brygady i pułki OT) i lokalnym (bataliony OT i mniejsze pododdziały). Postulowano także wprowadzenie do systemu kierowania Obroną Terytorialną dowództw powiatowych i wojewódzkich, dzięki którym jednostkami OT mogliby kierować wojewodowie i starostowie poprzez dowódców terytorialnych dowództw OT.

Centralnymi organami dowodzenia i kierowania obroną terytorialną miały być Zarząd Obrony Terytorialnej SG WP i wydziały OT rodzajów wojsk SZ RP, Oddziały OT okręgów wojskowych, wojewódzkie (regionalne) sztaby wojskowe (WSzW/RSzW), rejonowe komendy OT i komendy garnizonowe OT.

W skład wojsk OT wejść miały formacje, które pod względem zadań i możliwości podzielono na dwie grupy, zgodnie z wypracowanymi zadaniami sił obrony terytorialnej. Pierwszą grupę miały stanowić jednostki mobilne: brygady OT i bataliony OT, mobilizowane pułki saperów, pułki pontonowe, pułki żandarmerii i bataliony obrony przeciwchemicznej. Do drugiej grupy zaliczano jednostki stacjonarne: samodzielne pododdziały ochrony i obrony obiektów, bataliony obrony fortecznej, pododdziały kierowania ruchem, pododdziały inżynieryjno-techniczne i inne. Jednostki mobilne, ze względu na konieczność wykonywania zadań na znacznej przestrzeni (teoretycznie dla brygady OT rejon odpowiedzialności miał liczyć 2000-3000 km2, dla pułku OT – 1200-1800 km2, batalion OT – 400-600 km2), miały mieć środki transportowe i dysponować zapasami na kilka dni walki (działań). Inne jednostki lokalnego (powiatowego) podporządkowania, ze względu na mniejszy zasięg terytorialnego działania (batalion forteczny OT – 25 km2) oraz bardziej ograniczony charakter zadań, miały być jednostkami stacjonarnymi korzystającymi z miejscowej infrastruktury technicznej i społecznej oraz lokalnych zasobów materiałowych.

Natomiast pod względem funkcjonalności wojska OT podzielono na jednostki ogólnego przeznaczenia, jednostki rodzajów wojsk i pododdziały logistyczne, a także ośrodki szkoleniowe i inne jednostki stacjonarne. Miały to być jednostki bojowe i zabezpieczające (wspierające), a jednocześnie mobilne lub stacjonarne. Do jednostek ogólnego przeznaczenia OT wojsk lądowych zaliczano brygady OT (BOT), pułki OT (pOT), bataliony OT (bOT), bataliony ochrony i obrony obiektów (boo), bataliony forteczne (bfort) i kompanie dowodzenia (kdowOT). Jednostkami tego typu w WLiOP miały być bataliony i kompanie ochrony i obrony obiektów (boo i koo), natomiast w Marynarce Wojennej – dywizjony OT (dOT), samodzielne kompanie piechoty OT (skpOT), kompanie obserwacji brzegowej OT (kobOT) i grupy jednostek pływających OT (gjpOT).

Etaty jednostek OT

Brygada Obrony Terytorialnej miała składać się z dowództwa i sztabu, pięciu batalionów piechoty, dywizjonu artylerii przeciwpancernej, dywizjonu przeciwlotniczego, kompanii saperów, kompanii rozpoznawczej, kompanii przeciwchemicznej, kompanii łączności, kompanii zaopatrzenia, kompanii remontowej i kompanii medycznej. Brygady miały w formie szkieletowej funkcjonować również w czasie pokoju, co powodowało istnienie w ich strukturze m.in. wydziałów wychowania, kadrowego i finansowego i szefostwa służby zdrowia.

Batalion piechoty brygady miał posiadać dowództwo i sztab, kompanię dowodzenia, trzy kompanie piechoty (trzy plutony piechoty), baterię moździerzy (dwa plutony moździerzy – 6 moździerzy), baterię przeciwpancerną (3 armaty przeciwpancerne, 3 działa bezodrzutowe), pluton łączności, pluton zaopatrzenia, pluton remontowy i pluton medyczny.

Brygada OT etat 1999

Dywizjon przeciwpancerny brygady miał mieć pluton dowodzenia, trzy baterie przeciwpancerne (trzy plutony przeciwpancerne – 6 armat przeciwpancernych), pluton zaopatrzenia, pluton remontowy i drużynę medyczną. Dywizjon przeciwlotniczy brygady miał posiadać pluton dowodzenia, trzy baterie przeciwlotnicze (trzy plutony przeciwlotnicze – 4 armaty przeciwlotnicze, 4 wielkokalibrowe przeciwlotnicze karabiny maszynowe), pluton zaopatrzenia, pluton remontowy i pluton medyczny. Kompania saperów brygady miała składać się dowództwa, dwóch plutonów saperów, plutonu technicznego, plutonu rozminowania, drużyny zaopatrzenia, drużyny gospodarczej i drużyny remontowej.

Brygadowa kompania rozpoznawcza miała mieć dowództwo, trzy plutony rozpoznawcze i drużynę gospodarczą. Kompania zaopatrzenia miała posiadać dowództwo, pluton transportu amunicji, pluton transportu mps i pluton gospodarczy, kompania remontowa – dowództwo, pluton remontu pojazdów kołowych, pluton remontu uzbrojenia, pluton robót specjalistycznych i drużynę ewakuacyjną, natomiast kompania medyczna – dowództwo, pluton medyczny, drużynę ewakuacji medycznej i drużynę gospodarczą.

Łącznie brygada OT miała mieć 3467 ludzi i powinna być uzbrojona (oprócz broni indywidualnej w postaci pistoletów wojskowych, karabinków automatycznych, karabinków-granatników i karabinów wyborowych) w 156 ręcznych karabinów maszynowych, 358 granatników przeciwpancernych, 30 moździerzy kalibru 82 mm i 15 dział bezodrzutowych, 33 armaty przeciwpancerne kalibru 85 mm, 12 wielkokalibrowych przeciwlotniczych karabinów maszynowych kalibru 14,5 mm i 12 armat przeciwlotniczych kalibru 57 mm.

Wyposażenie techniczne brygady OT powinno obejmować 55 radiostacji, 2 węzły łączności, 1 wóz dowodzenia, 2 komplety mostów SMT, 3 spycharko-ładowarki, 9 spychaczy, 3 koparki, 4 żurawie, 14 kuchni polowych, 18 motocykli, 2 samochody osobowe, 252 samochody ciężarowo-terenowe, 28 samochodów specjalnych (warsztatowych i innych), 4 cysterny paliwowe, 1 cysternę na wodę, 1 ciągnik, 4 sanitarki, 2 sale operacyjne, 28 wykrywaczy min, 4 samochody rozpoznania skażeń, 22 zestawy PChR, 22 rentgenoradiometry, 3 zestawy regulacji ruchu, wyposażenie inżynieryjno-techniczne (sprężarki, elektrownie polowe, stacje ładowania akumulatorów, piły mechaniczne, wyciągarki, podnośniki hydrauliczne, aparaty ratownicze, przyczepy).

Pułk Obrony Terytorialnej składać się miał z dowództwa i sztabu, dwóch batalionów piechoty zmotoryzowanej, dwóch batalionów ochrony i obrony obiektów, kompanii saperów, kompanii ratownictwa technicznego, kompanii regulacji ruchu, kompanii łączności, plutonu rozpoznania skażeń, kompanii zaopatrzenia, kompanii remontowej, kompanii medycznej.

Pułk OT etat 1999

Batalion piechoty zmotoryzowanej miał posiadać dowództwo i sztab, drużynę dowodzenia, trzy kompanie piechoty zmotoryzowanej (trzy plutony zmotoryzowane), kompanię wsparcia (pluton moździerzy, pluton dział bezodrzutowych), pluton łączności, pluton zaopatrzenia, pluton remontowy i pluton medyczny.

Batalion ochrony i obrony obiektów powinien mieć dowództwo i sztab, drużynę dowodzenia, trzy do pięciu kompanii ochrony i obrony obiektów (trzy plutony ochrony i obrony obiektów) i drużynę gospodarczą.

Kompania saperów miała składać się z dowództwa, dwóch plutonów saperów, plutonu technicznego i drużyny rozminowania. Kompania ratownictwa technicznego posiadała dowództwo, dwa plutony ratownictwa technicznego, pluton techniczny, drużynę rozpoznania, drużynę gospodarczą. Kompania regulacji ruchu miała dowództwo, drużynę dowodzenia, drużynę motocyklową i trzy plutony regulacji ruchu. Kompania łączności składała się z dowództwa, plutonu radiowego, plutonu łączności i drużyny poczty polowej.

Kompania zaopatrzenia miała posiadać dowództwo, pluton transportu amunicji, pluton transportu mps i pluton gospodarczy, kompania remontowa – dowództwo, pluton remontu pojazdów kołowych, pluton remontu uzbrojenia, pluton robót specjalistycznych i drużynę ewakuacyjną, natomiast kompania medyczna – dowództwo, pluton medyczny, drużynę ewakuacji medycznej i drużynę gospodarczą.

Łącznie pułk OT miał mieć 2103 ludzi i powinien być uzbrojony (oprócz broni indywidualnej w postaci pistoletów wojskowych, karabinków automatycznych, karabinków-granatników i karabinów wyborowych) w 144 ręczne karabiny maszynowe, 153 granatniki przeciwpancerne, 6 moździerzy kalibru i 6 dział bezodrzutowych.

Wyposażenie techniczne pułku OT powinno obejmować 55 radiostacji, 2 węzły łączności, 1 wóz dowodzenia, 2 komplety mostów SMT, 3 spycharko-ładowarki, 9 spychaczy, 3 koparki, 4 żurawie, 14 kuchni polowych, 18 motocykli, 2 samochody osobowe, 252 samochody ciężarowo-terenowe, 28 samochodów specjalnych (warsztatowych i innych), 4 cysterny paliwowe, 1 cysternę na wodę, 1 ciągnik, 4 sanitarki, 2 sale operacyjne, 30 wykrywaczy min, 4 samochody rozpoznania skażeń, 22 zestawy PChR, 22 rentgenoradiometry, 3 zestawy regulacji ruchu, wyposażenie inżynieryjno-techniczne (sprężarki, elektrownie polowe, stacje ładowania akumulatorów, piły mechaniczne, wyciągarki, podnośniki hydrauliczne, aparaty ratownicze, przyczepy).

Samodzielny batalion OT miał posiadać dowództwo i sztab, pluton dowodzenia, trzy kompanie piechoty (trzy plutony piechoty), kompanię wsparcia (pluton moździerzy, pluton dział bezodrzutowych), pluton łączności, pluton zaopatrzenia, pluton medyczny i drużynę remontową.

Łącznie batalion OT miał mieć 478 ludzi i powinien być uzbrojony (oprócz broni indywidualnej w postaci pistoletów wojskowych, karabinków automatycznych, karabinków-granatników i karabinów wyborowych) w 27 ręcznych karabinów maszynowych, 27 granatników przeciwpancernych, 3 moździerze i 3 działa bezodrzutowe.

Wyposażenie techniczne batalionu OT powinno obejmować 24 radiostacje, 2 węzły łączności, 2 kuchnie polowe, 1 samochód osobowy, 52 samochody ciężarowo-terenowe, 2 sanitarki, 1 salę operacyjną, 1 warsztat, 6 wykrywaczy min, 4 zestawy PChR, 4 rentgenoradiometry, wyposażenie inżynieryjno-techniczne (sprężarki, elektrownie polowe, stacje ładowania akumulatorów, piły mechaniczne, wyciągarki, podnośniki hydrauliczne, aparaty ratownicze).

Samodzielny batalion obrony fortecznej miał posiadać dowództwo i sztab, kompanię dowodzenia, trzy kompanie piechoty, baterię moździerzy, baterię przeciwpancerną, pluton saperów, pluton zaopatrzenia, pluton remontowy i pluton medyczny.

Łącznie batalion obrony fortecznej miał mieć 590 ludzi i powinien być uzbrojony (oprócz broni indywidualnej w postaci pistoletów wojskowych, karabinków automatycznych, karabinków-granatników i karabinów wyborowych) w 27 ręcznych karabinów maszynowych, 27 granatników przeciwpancernych, 18 zestawów przeciwpancernych pocisków kierowanych, 9 moździerzy i 4 rakietowe miotacze ognia, 4 zestawy przeciwlotnicze Strzała-2M i 2 zestawy przeciwlotnicze ZU-23.

Samodzielny batalion ratownictwa inżynieryjnego miał posiadać dowództwo i sztab, kompanię dowodzenia, dwie kompanie ratownictwa inżynieryjnego, kompanię ewakuacyjną, pluton zaopatrzenia, pluton remontowy i pluton medyczny.

© Redakcja Militarium/Rys. Militarium/Fot. Ministerstwo Obrony Narodowej

Wojska Obrony Terytorialnej w Polsce w latach 1990-2008. Część I

Po zakończeniu wojny, wojska obrony terytorialnej, tj. wewnętrznej, w różnej formie istniały w Polsce od 1945 r. i funkcjonowały równolegle siłami Korpusu Bezpieczeństwa Publicznego (KBW).  W latach sześćdziesiątych, na bazie tych sił, stworzono system wojsk obrony terytorialnej kraju, który obejmował jednostki Wojsk Obrony Wewnętrznej, a także Wojsk Ochrony Pogranicza, odpowiadające za ochronę granic państwa.

Obrona terytorialna w PRL

Komitet Obrony Kraju (KOK), uchwałą nr 002/59 z 14 maja 1959 r., zdecydował o rozpoczęciu tworzenia formacji obrony terytorium kraju, nazwanych wojskami OTK, jako sił układu wewnętrznego, przeznaczonych do wykonywania szerokiego zakresu zadań militarnych, we współpracy z organami spraw wewnętrznych. Utworzenie wojsk obrony terytorialnej wynikało z będącego zasadniczym wnioskiem z drugiej wojny światowej i pierwszych lat powojennych przeświadczenia, że cały obszar Polski będzie zagrożony atakami przeciwnika (w tym rakietowo-jądrowymi), a także z ustaleń na szczeblu państw członkowskich Układu Warszawskiego, zgodnie z którymi dotychczasowe wojska lądowe, lotnictwo i marynarka wojenna, jako wojska operacyjne, miały działać w ramach Zjednoczonych Sił UW, natomiast obroną własnego terytorium miały zajmować się specjalnie sformowane i odrębne od sił operacyjnych wojska wewnętrzne.

Zgodnie ze wstępnymi założeniami KOK wojska OTK miały składać się z sił obrony powietrznej kraju, wojsk przekazanych z KBW, Wojsk Ochrony Pogranicza oraz jednostek zapasowych i szkolnych.

Zadaniami wojsk OTK, poza obroną terytorium PRL przed lotnictwem i atakami sił lądowych (m.in. desantami morskimi, desantami powietrznymi, grupami dywersyjno-rozpoznawczymi), miały być ochrona ważnych obiektów, wsparcie sił cywilnych w czasie klęsk żywiołowych, budowa infrastruktury państwa oraz – charakteryzowane jako jedno z ważniejszych – przygotowanie i utrzymanie systemu komunikacji i baz dla potrzeb wojsk własnych i sojuszniczych Układu Warszawskiego, przede wszystkim dla przegrupowującej się na zachód Armii Czerwonej.

Ostatecznie wojska OTK podzielono na formowane od podstaw wojska obrony terytorialnej (OT), Wojska Obrony Powietrznej Kraju (WOPK) oraz siły obrony terytorialnej marynarki wojennej. Do systemu OTK należały również wojska wewnętrzne (WOW), zorganizowane na bazie przekazanych do Ministerstwa Obrony Narodowej z resortu spraw wewnętrznych sił KBW, a także Wojska Ochrony Pogranicza (WOP).

Wojska OTK 2

Wojska OTK PRL odpowiadały za obronę terytorium kraju, w tym obronę przeciwlotniczą.

Organizację wojsk obrony terytorialnej rozpoczęto faktycznie w od stycznia 1963 r., na mocy uchwały KOK nr 104/62 z 16 listopada 1962 r., której elementem był plan operacyjny obrony terytorialnej kraju oraz uchwała Rady Ministrów nr 164/63 z 4 maja 1963 r. o zasadach organizacji jednostek OT.  W pierwszej kolejności planowano sformować pułki OT i bataliony OT, te pierwsze w każdym województwie (łącznie 16), natomiast bataliony – w każdym powiecie (łącznie 330). Struktura organizacyjna pododdziałów powielała etaty jednostek piechoty wojsk operacyjnych. Pułki OT miały podlegać szefom Wojewódzkich Sztabów Wojskowych (WSzW), natomiast bataliony OT – szefom Powiatowych Sztabów Wojskowych.

W latach 1963-1969 utworzono brygadę OT, 18 pułków OT, 63 bataliony OT i mniejsze jednostki, a łączny stan osobowy OT powiększono do około 40 tys. żołnierzy w 1970 r. W Marynarce Wojennej sformowano dwie flotylle obrony wybrzeża z pododdziałami okrętowymi (trałowce, okręty przeciwpodwodne) i brzegowymi. W ramach tworzenia jednolitego systemu OTK utworzono wojska OPK, składające się wówczas z 12 pułków lotnictwa myśliwskiego, dwóch dywizji i ośmiu pułków OPL oraz czterech pułków radiotechnicznych. W 1965 r. resortowi obrony narodowej podporządkowano przekazane z resortu spraw wewnętrznych Wojska Ochrony Pogranicza, w składzie dziewięciu brygad i trzech samodzielnych oddziałów WOP. W 1966 r. przekazano natomiast z Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego trzy brygady KBW, osiem pułków KBW, pułk pancerny KBW, pułk pontonowo-mostowy, pułk łączności, dwa bataliony inżynieryjne i batalion łączności. Jednostki te przeformowano w Wojska Obrony Wewnętrznej.

W 1970 r. wojska OTK składały się funkcjonalnie z siedmiu rodzajów sił: jednostek zabezpieczenia organów obrony kraju, Wojsk Obrony Wewnętrznej, jednostek obrony przed bronią masowego rażenia, jednostek zabezpieczenia przegrupowania, jednostek Obrony Terytorialnej (lądowych i marynarki wojennej), Wojsk Obrony Powietrznej Kraju oraz Wojsk Ochrony Pogranicza.

W kolejnej fazie zmian w OTK, tj. od 1971 r. do 1980 r., przeformowano część jednostek WOW w jednostki OT o niższym stopniu gotowości, zlikwidowano z kolei większość dotychczasowych batalionów OT, a jednostki podległe szefom Wojewódzkich Sztabów Wojskowych podporządkowano trzem istniejącym okręgom wojskowym. W Wojskach Obrony Powietrznej Kraju rozpoczęto wprowadzanie rakietowych zestawów przeciwlotniczych i nowych stacji radiolokacyjnych. Wojska Ochrony Pogranicza przekazano w 1971 r. resortowi spraw wewnętrznych, natomiast wojska OT upodobniły się do wojsk wewnętrznych, które nadal odgrywały priorytetową rolę w obronie terytorium państwa. Na bazie trzech pułków WOW sformowano elementy trzech rezerwowych dywizji zmechanizowanych, dla których pododdziały bojowe miały mobilizować jednostki operacyjne Wojsk Lądowych.

W trzecim etapie, w latach 1981-1988 nastąpiła dalsza redukcja jednostek OTK, powiązana z reorganizacją i ujednoliceniem struktur istniejących pododdziałów. W 1985 r. wojska obrony wewnętrznej obejmowały trzy brygady WOW, brygadę łączności WOW, trzy pułki WOW, pułk łączności WOW, siły obrony terytorialnej liczyły dwie brygady OT, osiem pułków OT, cztery pułki pontonowo-techniczne OT, a wojska OPK osiem pułków lotnictwa myśliwskiego, dwie dywizje i dwie brygady artylerii OPK oraz trzy brygady radiotechniczne.

Z uwagi na ogólną redukcję sił zbrojnych PRL w drugiej połowie lat osiemdziesiątych, a później rokowania rozbrojeniowe państw-członków Układu Warszawskiego z krajami zachodnimi dotyczące zmniejszenia liczebności wojsk, strona polska podjęła decyzje o rozformowaniu formacji OTK – uznano, że ich zadania mogą przejąć siły operacyjne sił zbrojnych. Na podstawie zarządzenia szefa Sztabu Generalnego WP nr 0112 z 15 września 1988 r. podjęto proces rozformowywania m.in. wojsk OT, który miał być zrealizowany do końca 1989 r. Likwidację wojsk OT zakończono faktycznie w marcu 1990 r., a wojsk obrony wewnętrznej w listopadzie 1991 r. Jednostki WOPK połączono z kolei w 1990 r. z operacyjnymi Wojskami Lotniczymi w jedną formację – Wojska Lotnicze i Obrony Powietrznej.

Pierwsze koncepcje Obrony Terytorialnej w suwerennej Polsce

Już w listopadzie 1990 r., z uwagi na wnioski z analizy ówczesnego położenia militarnego Polski, podjęto próbę utworzenia (reaktywacji) wojsk obrony regionalnej. Z uwagi na brak szerszych doświadczeń struktury nowej formacji wzorowano na wojskach wewnętrznych z czasów PRL, czyli sił obrony regionalnej. Zgodnie z rozkazem MON nr pf 21/oper. z 8 listopada 1990 r. zakładano utworzenie brygad Obrony Regionalnej podporządkowanych dowództwom okręgów wojskowych i pułków Obrony Regionalnej podporządkowanych administracji wojskowej w województwach, mobilizowanych od podstaw i w ostatniej kolejności z dostępnych zasobów osobowych, wyposażonych w sprzęt i uzbrojenie wycofywane z użycia w wojskach operacyjnych.

NJW 1

Wojska OT tworzone w latach dziewięćdziesiątych miały liczyć do 120-130 tys. żołnierzy w czasie wojny.

W 1992 r. wojska regionalne przemianowano na wojska Obrony Terytorialnej, mimo że były to wciąż zmotoryzowane wojska wewnętrzne (regionalne). Brygady OT i pułki OT, wzorowane na strukturze organizacyjnej wojsk wewnętrznych, planowano podporządkować terenowej administracji wojskowej. W związku z tym stopniowo miała być rozbudowana struktura dowodzenia – oprócz dowództw szczebla regionalnego, zakładano tworzenie terytorialnych dowództw na poziomie powiatu. Do 1995 r. zamierzano utworzyć Regionalne Sztaby Wojskowe i Rejonowe Komendy Obrony Terytorialnej, na bazie doświadczeń z funkcjonowania eksperymentalnych Regionalnych Sztabów Wojskowych, utworzonych zarządzeniem Szefa SG WP nr 118/org. z dnia 17 listopada 1992 r. Zakładano, że w każdym z czterech okręgu wojskowym powstanie jedna brygada OT, która będzie bazą do rozwinięcia okręgowych sił obrony terytorialnej, liczących 2-3 brygady OT, 3-5 pułków OT, po jednym pułku saperów i pontonowym i szereg mniejszych jednostek. W siłach lądowych miały być zorganizowane samodzielne bataliony OT, bataliony forteczne oraz bataliony ochrony i obrony obiektów. W Marynarce Wojennej planowano sformować bataliony obserwacyjne, a w Wojskach Lotniczych i Obrony Powietrznej bataliony i kompanie ochrony i obrony obiektów.

W latach 1994-1995 zostały opracowane w Zarządzie Obrony Terytorialnej SG WP „Przeznaczenie, struktura organizacyjna i zasadnicze wyposażenie jednostek OT ogólnego przeznaczenia oraz podstawowe normy ich taktycznego użycia” i „Koncepcja organizacji i funkcjonowania rejonowych komend obrony terytorialnej (RKOT)”.

Ostatecznie planowano wprowadzanie koncepcji struktur wojsk OT i ich użycia wzorowanej na zasadach wykorzystania wojsk wewnętrznych z czasów PRL, czyli mobilnych jednostek piechoty zmotoryzowanej, zamiast typowych sił obrony lokalnej w postaci lekkiej piechoty.

W 1993 r. wskazywano docelową liczebność sił OT na 670 tys. żołnierzy, w 1995 r. zredukowano ją do 300 tys. żołnierzy, z uwagi na brak środków finansowych oraz zmniejszenie się zasobów broni strzeleckiej i lekkiej broni zespołowej w ciągu tej dekady.

Ostateczna koncepcja sił obrony terytorialnej

W 1994 r. rozpoczęto prace nad zmodyfikowaną koncepcją rozwoju OT, która miała zostać wprowadzona w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych. Ogólne zadania siły obrony terytorialnej zostały sformułowane już w „Regulaminie Działań Taktycznych” z 1994 r. W określonych w 1997 r. i zmodyfikowanych w następnym roku „Założeniach rządowego programu modernizacji Sił Zbrojnych RP na lata 1998-2012” („Armia 2012”), bazującym na sformułowanej do 1996 r. koncepcji Biura Bezpieczeństwa Narodowego, uwzględniono rozbudowę wojsk OT, choć w mniejszym stopniu niż postulowany na początku lat dziewięćdziesiątych. W wydanym przez Zarząd OT Sztabu Generalnego WP uzupełnieniu do tego planu z 1998 r. wskazano wielkość rzędu 80 tys. żołnierzy w czasie wojny i 5 tys. w okresie pokoju.

W pierwszej kolejności jeszcze w latach 1994-1996 sformowano 1. Brygadę OT w Lęborku, 2. Brygadę OT w Mińsku Mazowieckim i 3. Brygadę OT w Lublinie. Jednostki zostały utworzone na bazie pododdziałów bojowych i pododdziałów wsparcia wojsk operacyjnych. Tworzenie w pierwszej kolejności pododdziałów Obrony Terytorialnej na tzw. ścianie wschodniej służyć miało mocniejszemu zaakcentowaniu obecności militarnej w tej części kraju. Dla obszaru Polski na wschód od Wisły odnosiło się to do stawianego formacji OT zadania demonstrowania stałej obecności SZ RP i gotowości do podjęcia szybkich działań w przypadku jakiejkolwiek sytuacji zagrażającej bezpieczeństwu i suwerenności państwa.

Ostatecznie zatwierdzona przez Ministra Obrony Narodowej decyzją nr 105/MON z dnia 11 stycznia 1999 r. „Koncepcja rozwoju obrony terytorialnej” zakładała, że w czasie pokoju w jednostkach OT będzie nie więcej niż 10 tys. żołnierzy, którzy pełnić będą służbę na zasadach zbliżonych do obsady pododdziałów wojsk operacyjnych. Planowana struktura i etaty przewidzianych do sformowania jednostek miały pozwolić na rozwinięcie sił OT liczących do 120 tys. żołnierzy w czasie „W” (a etaty pokojowe OT nie powinny być większe niż 10 procent stanów przewidzianych na czas wojny). Oceniano przy tym, że wojska terytorialnej powinny liczyć co najmniej 300 tys. ludzi, a docelowo ponad 550 tys. żołnierzy. W 1997 r. w już istniejących pododdziałach służyło około 5,5 tysiąca żołnierzy, a do końca 2003 r. liczba ta miała zostać podwojona.

 „Koncepcja rozwoju obrony terytorialnej” zawierała podstawowe dane na temat zadań, struktur organizacyjnych i zasad funkcjonowania tej części składowej Sił Zbrojnych RP. Wojska Obrony Terytorialnej miały stać się siłą zbrojną przeznaczoną do działań obronnych na terenie poszczególnych województw, a do najważniejszych wyznaczonych tej formacji zadań miały należeć: obrona kraju we współdziałaniu z wojskami operacyjnymi, osłona rejonów mobilizacji jednostek i rezerw, zabezpieczenie przyjęcia wojsk sojuszniczych, ochrona obiektów wojskowych i obiektów infrastruktury krytycznej oraz współpraca z terenowymi organami władzy państwowej przy likwidacji skutków klęsk żywiołowych. Rozwój sił OT miał być realizowany we wszystkich rodzajach sił zbrojnych – głównie w Wojskach Lądowych, ale także w WLiOP i MW, w tych dwóch przypadkach pododdziały Obrony Terytorialnej miały być przeznaczone do wykonywania specjalistycznych zadań, w celu odciążenia zasadniczych sił tych rodzajów wojsk.

NJW 2

Pododdziały Nadwiślańskich Jednostek Wojskowych, mimo pomysłów włączenia ich części do OT, zostały ostatecznie rozwiązane, a siły i środki przekazane do służb MSWiA.

Początkowo planowano także przyjęcie w struktury MON i OT kadr i wyposażenia Jednostek Nadwiślańskich MSWiA, dysponujących lekkim uzbrojeniem i wyposażeniem specjalistycznym, jednak ostatecznie pododdziały te do 2002 r. rozformowano, a siły i środki włączono głównie do Biura Ochrony Rządu, Policji i Straży Granicznej.

W ramach „Koncepcji rozwoju obrony terytorialnej” terytorium Polski podzielono na trzy rejony formowania wojsk Obrony Terytorialnej. Częściowym założeniem było odejście od „tradycji” podobnych jednostek istniejących w okresie polskiego udziału w Układzie Warszawskim, tak aby żołnierze odbywający służbę wojskową w siłach OT nie stanowili „siły roboczej i wartowniczej” dla armii operacyjnej. Opracowana przez MON koncepcja wskazywała, że wojska OT mają być integralną częścią Sił Zbrojnych RP, a podstawowym ich zadaniami jest obrona terytorium kraju oraz wspieranie władz państwowych i samorządowych w sytuacjach nadzwyczajnych. Założenia budowy wojsk OT konsultowano prawdopodobnie z odpowiednimi komórkami NATO, które miały wyrazić poparcie dla zaproponowanej koncepcji, zgodnej z zasadami funkcjonowania sił zbrojnych państw członkowskich sojuszu.

Terenowym organem dowodzenia wojsk OT podporządkowanych Dowództwu Wojsk Lądowych, w każdym z utworzonych z początkiem 1999 r. szesnastu województw, miały być zreorganizowane Wojewódzkie Sztaby Wojskowe. W Wojskach Lądowych zasadniczymi jednostkami miały być bataliony OT, a także jednostki specjalistyczne. Także WLiOP i MW miały utworzyć własne jednostki OT, w tych pierwszych bataliony rozbudowy fortyfikacyjnej i pododdziały ochrony i obrony obiektów, a w marynarce wojennej – bataliony obserwacji brzegowej i pododdziały ochrony i obrony obiektów.

Ostatecznie w każdym województwie sformowana zostać miała jedna brygada OT, z wyjątkiem województwa mazowieckiego, gdzie planowano utworzyć dwie brygady OT, z dowództwami w Warszawie i Mińsku Mazowieckim. W pierwszej kolejności planowano utworzyć brygady w Białymstoku, Kielcach, Olsztynie, Wrocławiu i Opolu. Planowano także powstanie innych, ściśle wyspecjalizowanych jednostek, w tym brygad pontonowo-mostowych i batalionów ratownictwa inżynieryjnego, w większości utworzonych na bazie rozformowanych jednostek wojsk operacyjnych o podobnym profilu.

31.12.1997

31.12.2003

31.12.2012

brygady OT (WL)

3

11

17

brygady pont.-most. (WL)

4

4

bat. OT (WL)

19

48

bat. rat. inż. (WL)

8

8

bat. obrony i ochrony (WLiOP)

5

5

bat. rozbudowy fort. (WLiOP)

2

2

dywizjony OT (MW)

5

5

bat. obs. brzeg. (MW

4

4

bat. obrony i ochrony (MW)

4

4

W pierwszym etapie, tj. do końca 2000 r., największy nacisk miał być położony na rozwój OT na tzw. ścianie wschodniej, tj. w województwach z Rosją, Litwą, Białorusią, Ukrainą i Słowacją. Biorąc pod uwagę dyslokację SZ RP w 1997 r. był to obszar Polski o najmniejszym nasyceniu jednostkami wojsk operacyjnych, przy tym w części przeznaczonych do likwidacji. Drugi rejon obejmował Polskę centralną, przewidywano w nim utworzenie jednostek przeznaczonych przede wszystkim do ochrony wyznaczonych obiektów i zabezpieczenia działań wojsk operacyjnych. Trzeci obszar miał z kolei stanowić bazę dla pełnego rozwinięcia własnych sił zbrojnych i ewentualnego przyjęcia pomocy militarnej sojuszu północnoatlantyckiego (Polska w 1997 r. prowadziła już negocjacje w sprawie wstąpienia do NATO). Na zachodzie i w centrum kraju stacjonować miała ponadto większość jednostek zabezpieczenia inżynieryjnego. Wynikało to z konieczności zapewnienia drożności systemu komunikacyjnego niezbędnego dla ruchów wojsk, a także z występujących na tych terenach zagrożeń związanych z klęskami żywiołowymi lub przemysłowymi.

Jednostki OT w latach 1999-2012

Planowane rejony formowania sił OT w latach 1999-2012.

Do warunków geograficznych i zadań przypisanych poszczególnym jednostkom dostosowano nie tylko dyslokację, ale również struktury i uzbrojenie poszczególnych brygad i batalionów. Podstawowymi założeniami miało być elastyczne dostosowanie ich struktury do położenia geograficznego, jak również znajomość regionu przez służących w nich żołnierzy. Koncepcja zakładała wprowadzenie zasady „obrony własnego domu”, która miała utrwalić związek emocjonalny osób służących w pododdziałach OT z własną jednostką i wpłynąć na wyniki ich szkolenia.

Jednocześnie zakładano jednak duże skadrowanie jednostek Obrony Terytorialnej, które miało pozwoli na znaczne oszczędności w budżecie MON, dzięki czemu środki przeznaczone na nią będą mogły w większym stopniu być wydane na proces szkoleniowy, a nie utrzymywanie kadr. Ponadto wyposażenie jednostek tej formacji w uzbrojenie i sprzęt o mniejszym stopniu skomplikowania technicznego pozwolić miało na skrócenie czasu szkolenia.

Opracowano szczegółowy plan dyslokacji jednostek do końca 2003 r. oraz wstępny scenariusz rozbudowy sił OT do końca 2012 r. Brak danych co do możliwości finansowych państwa, potrzeb w zakresie dyslokacji i przede wszystkim doświadczeń wynikających z pierwszego okresu funkcjonowania całego systemu nie pozwolił na szczegółowe rozwinięcie koncepcji drugiej fazy rozbudowy OT.

Rozbudowę OT zaproponował powołany przez Ministra Obrony Narodowej w maju 1998 r. wojskowo-cywilny zespół do opracowania koncepcji zadaniowej i strukturalno-organizacyjnej systemu Obrony Terytorialnej, który zakończył prace w sierpniu przedstawiając „Koncepcję systemu OT”. Liczebność sił obrony terytorialnej miała osiągnąć około 10 tys. żołnierzy w czasie pokoju i 120 tys. w razie kryzysu i wojny, a w latach 1999-2012 miało zostać utworzonych 11 skadrowanych brygad OT (poza trzema istniejącymi), 8 batalionów ratownictwa inżynieryjnego oraz 81 batalionów i 44 kompanii różnego przeznaczenia. Planowaną rozbudowę wojsk OT przedstawiono w tabeli.

1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
brygada OT 2 3 1 1 1 1 1 1
bat. rat. inż. 8
bat. OT, dywizjon OT, bat. obrony brzegowej, bat. rozbudowy fort., bat. ochrony i obrony 1 2 4 10 9 10 10 10 7 9 9
komp. dowodz., komp. regulacji ruchu, komp. OT 32 2 2 2 2 2 2

Program rozbudowy struktur wojsk Obrony Terytorialnej był krytykowany już od rozpoczęcia jego realizacji. Podnoszono, że była to kolejna rozbudowa skadrowanych jednostek o niewielkiej rzeczywistej wartości bojowej. Jako przykłady takiego działania podawano procesy przeformowywania jednostek operacyjnych w szkieletowe brygady i bataliony Obrony Terytorialnej, służące jedynie utrzymaniu dowództw i sztabów – 1. Brygada OT w Lęborku, powstała z 7. Brygady Obrony Wybrzeża, czy planowana do sformowania 5. Brygada OT w Opolu, która miała powstać z 5. Brygady Pancernej. Obawy o wartość bojową OT wyrażał wówczas Zarząd Obrony Terytorialnej Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, który podnosił, że jednostki OT mogą być traktowane z lekceważeniem, jako „wojsko drugiej kategorii”. Koncepcja formułowała szeroki zakres zadań stawianych pododdziałom OT w czasie wojny, przy jednoczesnym założeniu, że ich uzbrojenie i specjalistyczne wyposażenie pochodzić będzie z zapasów sił zbrojnych, a co za tym idzie będzie przestarzałe.

Zaakceptowana w 1999 r. koncepcja zakładała, że siły OT będą wojskami wewnętrznymi (rezerwowymi wojskami terytorialnymi), a nie regionalnymi, natomiast terytorialny system kierowania miał być w istocie systemem administracji, a nie dowodzenia. Wyrazem tego miała być likwidacja dwóch z istniejących w 1998 r. czterech okręgów wojskowych, regionalnych dowództw terytorialnych (RSzW) w 16 województwach i przekształcenie WSzW w administrację wojskową, zaniechanie tworzenia nowych Rejonowych Komend OT i rozwiązanie już istniejących.

Wojska OT 2

Pierwszą jednostką obrony terytorialnej sformowaną „od podstaw” w 1994 r. była 1. Brygada OT, przeznaczona do prowadzenia działań obronnych w rejonie Trójmiasta.

Przykładowo, zgodnie z ostatecznie zaakceptowanym planem rozwoju OT cztery, przewidziane do sformowania, na bazie likwidowanych w tych garnizonach związków taktycznych wojsk operacyjnych, brygady, tj. w Olsztynie, w Białymstoku, w Przemyślu i w Kłodzku, miały mieć różne przeznaczenie, strukturę i uzbrojenie. Koncepcja zakładała, że każda z tych brygad będzie operować w zupełnie odmiennych warunkach i choć ich struktura etatowa będzie zbliżona (pięć batalionów OT), to podstawowe pododdziały będą dysponować w każdej z nich innym uzbrojeniem i specjalistycznym wyposażeniem, odmienne miały być także programy szkolenia tych jednostek. Olsztyńska brygada OT miała mieć charakter jednostki lekkiej, z uwzględnieniem działań na wodach śródlądowych i w gęsto zalesionym terenie, przemyska – rozpoznawczej, białostocka – zmechanizowanej (uzbrojonej w wozy opancerzone), a kłodzka – górskiej.

W styczniu 2002 r. zatwierdzono w SG WP nową „Koncepcję przebudowy wojsk obrony terytorialnej”, która z uwagi na niewystarczające środki finansowe zmniejszała liczebność wojsk OT do 2-3 tys. w czasie „P” oraz 50-70 tys. w czasie „W”. Ponadto wobec braku wystarczającej ilości uzbrojenia i sprzętu wojskowego oraz braku funduszy na ich zakup sformowanie zakładanej wcześniej ilości jednostek OT ogólnego przeznaczenia, tj. podporządkowanych planowanym do sformowania brygadom OT, nie było możliwe. W zmienionej koncepcji większość jednostek OT miały po mobilizacji stanowić miały pododdziały ochrony i obrony obiektów. Obok tych pododdziałów miały funkcjonować w pełni zmotoryzowane oddziały OT (Brygady/bataliony) przeznaczone do uzupełnienia i zabezpieczenia działań wojsk operacyjnych: własnych i sojuszniczych. Nie miały mieć stałych rejonów odpowiedzialności ograniczonych do jednego województwa.

Ostatecznie, w latach 2000-2001 sformowano 14. Brygadę OT w Przemyślu, 18. Brygadę OT w Białymstoku, 22. Brygadę Piechoty Górskiej OT w Kłodzku i 23. Brygadę OT w Gliwicach. Miały one zbliżoną strukturę i nie posiadały cięższego uzbrojenia, w tym wozów opancerzonych. Łącznie do 2003 r. sformowano jedynie siedem brygad OT, liczących teoretycznie 35 batalionów piechoty oraz pięć batalionów ratownictwa inżynieryjnego, co stanowiło około 1/3 planowanych do utworzenia sił i tylko częściowo z uwzględnieniem postulatów wynikających z wypracowanej koncepcji. W 2003 r. rozwiązano tę ostatnią jednostkę, a w 2008 r. pozostałe siły OT funkcjonujące w czasie pokoju.

W nowych uwarunkowaniach założono, że siły OT zgodnie z planem mobilizacyjnym będą mobilizowane jedynie w czasie kryzysu lub wojny. Przewidywano mobilizację 18 batalionów OT, w 2014 roku tę liczbę podwyższono do 30 batalionów OT.

Copyright © Redakcja Militarium/Rys. Militarium/Fot. Ministerstwo Obrony Narodowej