Archiwa tagu: rakieta woda-woda

Polskie okręty rakietowo-artyleryjskie projektu 665 Tukan

Po zakończeniu przyjmowania do służby w latach 1964-1968 ośmiu okrętów rakietowych projektu 205 Cunami (NATO: Osa-I) z rakietami P-15 Tiermit, w 1968 r. Sztab Główny Marynarki Wojennej PRL przygotował plan rozbudowy sił morskich na następne 20 lat, w tym w zakresie okrętów uderzeniowych, zwanych małymi okrętami rakietowymi (MOR). Zgodnie z planem do końca 1976 r. ilość MOR we flocie powinna zwiększyć się z ośmiu do 12 sztuk, później zaplanowano kolejne powiększanie stanu posiadania do 24 jednostek do 1987 r., co odpowiadało sile ówczesnej brygady okrętów. Dla realizacji planu założono dokupienie w najbliższym czasie w ZSRR czterech jednostek projektu 205U z nowszymi pociskami P-15U.

W 1969 r. zatwierdzono ostatecznie plan rozwoju Marynarki Wojennej PRL do 1985 r., w którym zaplanowano przyjęcie w latach 1972-1975 zakupionych w ZSRR czterech wspomnianych okrętów projektu 205U, w okresie 1976-1980 – czterech jednostek nowego typu, a w latach 1981-1985 – dwóch takich okrętów. Nie określono typu tych ostatnich sześciu MOR nowej generacji, ale prawdopodobnie byłyby to jednostki projektu 1234 Owod. Równolegle polski przemysł okrętowy i zbrojeniowy miał rozpocząć, w latach siedemdziesiątych projektowanie, a następnie budowę własnego typu okrętów rakietowych – w latach 1981-1985 miano ich przyjąć do służby aż 11 sztuk.

Już jednak w 1970 r. skreślono z planu zakup sześciu okrętów w ZSRR, a zamiast modelu 205U, zdecydowano się nabyć w tej samej cenie pięć okrętów starszego modelu 205, uznano bowiem, że własności bojowe zmodernizowanych jednostek nie przewyższają możliwości wersji standardowej.  Nie skasowano natomiast założeń o rozpoczęciu prac nad polskim MOR – zmniejszono jedynie ilość planowanych do pozyskania okrętów – pięć do końca 1985 r. Dawałoby to jedynie 10 jednostek uderzeniowych w MW w tym czasie, przy założeniu wycofywania ośmiu okrętów projektu 205 zakupionych w latach sześćdziesiątych.

Po uruchomieniu programu badawczego, w maju 1972 r. zatwierdzono wstępne założenia taktyczno-techniczne, zgodnie z którymi jednostka miała mieć wyporność 300-350 ton, prędkość maksymalną 36 węzłów, zasięg 900 Mm, a uzbrojenie w postaci czterech lub sześciu wyrzutni pocisków przeciwokrętowych oraz armat średniego i małego kalibru. Prace nad jednostką otrzymały kryptonim Wikłacz. Opracowaniem koncepcji okrętu zajął się Ośrodek Badawczy Marynarki Wojennej. W okresie od maja do sierpnia 1973 r. ośrodek przedstawił analizę wymagań w zakresie uzbrojenia i wyposażenia okrętu oraz analizę wariantów konstrukcji jednostki rakietowo-artyleryjskiej, która otrzymała wówczas numer projektu 665 i kryptonim Tukan. Zgodnie z oceną specjalistów okręt powinien mieć sześć wyrzutni rakiet woda-woda z parametrami znacząco „przewyższającymi te znane z eksploatowanych już P-15”, wyrzutnię rakiet przeciwlotniczych krótkiego zasięgu 4K33 Osa-M z systemem kierowania 4R33 oraz zdwojoną armatę AK-725 kalibru 57 mm ze stacją radiolokacyjną MR-103 Bars.

Kuter rakietowy 665 Tukan 1

Koncepcja okrętu oznaczonego symbolem 665 z 1974 r.

Bazując na analizie koncepcji, uzbrojenia i wyposażenia okrętów zagranicznych, przede wszystkim rosyjskich i zachodnioniemieckich, uznano, że z jednej strony, wartość bojowa jednostki będzie zdeterminowana przez dostępność uzbrojenia rakietowego (tę samą konkluzję wypracowano kilka lat później w stosunku do koncepcji okrętu projektu 620, późniejszego ORP Kaszub, który nie otrzymał ostatecznie między innymi zestawu przeciwlotniczego Osa-M), a z drugiej, umieszczenie proponowanego uzbrojenia i wyposażenia w tak małym kadłubie będzie niemożliwe, przy znanych wartościach gabarytowo-masowych systemów i urządzeń z ZSRR.

W analizach odniesiono się między innymi do potencjalnych przeciwników z NATO, czyli kutrów rakietowych typu 148 Tiger niemieckiej marynarki, okrętów o wyporności jedynie 260 ton, ale uzbrojonych w cztery pociski przeciwokrętowe MM38 Exocet, dziobową armatę kalibru 76 mm i rufową kalibru 40 mm. W Polsce postulowano zastosowanie takiej wielkości i konstrukcji kadłuba, które umożliwiałyby utrzymanie prędkości maksymalnej ponad 36 węzłów, zasięgu 1000 Mm przy prędkości 20 węzłów oraz autonomiczności na poziomie 10 dób. Wstępne projekty, opracowane przez zespół inż. Lucjana Tworzydły z Ośrodka Badawczego MW, oznaczone numerami 665.1, 665.2, 665.3 i 665.4, zakładały uzbrojenie w cztery pociski rakietowe P-20, czyli eksportowy wariant P-15U w zblokowanych po dwa kontenerach oraz kombinację zestawów artyleryjskich – AK-725 kalibru 57 mm i AK-230 kalibru 30 mm z radarem MR-103. Dwa ostatnie projekty, tj. 665.3 i 665.4, posiadały także system przeciwlotniczy Osa-M. Układ napędowy miał obejmować cztery rosyjskie silniki wysokoprężne M504B po 3680 kW (5000 KM) lub produkowane w Polsce na licencji Sulzera modele 16AVS25 o mocy 2942 kW (4000 KM).

Dodatkowo, kadłub wybranej jednostki planowano wykorzystać do budowy szybkiego ścigacza okrętów podwodnych projektu 621. Wykorzystano przy tym założenia konstrukcyjne wypracowane przy okazji prac nad jednostką projektu 618M. Jednostki 621 i 665 miały mieć zunifikowaną siłownię i uzbrojenie artyleryjskie. Na bazie 665.3 opracowano koncepcję okrętu zop 621.1, a na bazie 665.4 – jednostki 621.2. Zamiast wyrzutni rakiet Osa-M i P-20 planowano uzbrojenie w postaci dwóch wyrzutni OTAM-53-206 dla torped SET-53 kalibru 533 mm oraz dwie wyrzutnie rakietowych bomb głębinowych RBU-6000 Smiercz. Do poszukiwania okrętów podwodnych miano zamontować stacje hydrolokacyjne MG-322 i MG-329 oraz system wykrywania śladu torowego MJ-110K.

Do dalszych prac rekomendowano projekty 665.3 lub 665.4, czyli okręty znacznie większe niż zapisano to we wspomnianych wstępnych założeniach taktyczno-technicznych. Pozostałe dwa projekty były bowiem za małe dla postulowanego zestawu uzbrojenia i wyposażenia. Budowę prototypu planowano rozpocząć w 1976 r., a seryjne jednostki powinny być wodowane od 1979 r. Łącznie w służbie, w latach osiemdziesiątych, powinno znajdować się w służbie 18 okrętów Tukan, co łącznie z sześcioma Owodami, dawać miało planowane 24 jednostki uderzeniowe. Dla tych okrętów planowano w 1974 r. zakup aż 385 rakiet przeciwokrętowych (68 sztuk dla projektu 1234 i 317 sztuk dla projektu 665) i 402 rakiety przeciwlotnicze (187 sztuk dla projektu 1234 i 215 sztuk dla projektu 665).

Po przedstawieniu propozycji, Komitet Techniczny Dowództwa MW ocenił je krytycznie, uznając, że  projektowane jednostki nie spełniają założeń, bowiem są za duże, a co za tym idzie łatwiejsze do zniszczenia przez przeciwnika – szefostwo floty chciało budować małe kutry rakietowe, a nie większe okręty rakietowo-artyleryjskie. Jednocześnie zamiast czterech wyrzutni rakiet przeciwokrętowych, żądano sześciu pocisków, a zamiast armaty kalibru 57 mm – perspektywicznego systemu kalibru 76 mm.

W 1974 r. Ośrodek Badawczy MW przedstawił kolejny wariant okrętu, nadal większy niż domagało się Dowództwo MW. Projekt posiadał sprecyzowane uzbrojenie i wyposażenie, w tym systemy walki elektronicznej, poza radarem kierowania ogniem rakiet, który nie był określony, jednak nie stosowane dotąd w Polsce na tak małych jednostkach, a dodane po konsultacji z komitetem technicznym strony radzieckiej. W przyszłości, zamiast planowanej armaty AK-725, zamierzano zastosować nową sowiecką armatę kalibru 76 mm, a zamiast wież AK-230 z armatami kalibru 30 mm, miały być zamontowane nowe sześciolufowe armaty kalibru 30 mm w wieżach AK-630 z radarem MR-123 Wympieł-A. Do bliskiej obrony przeciwlotniczej przeznaczone miały być rakiety 9K32M Strzała-2M. W październiku 1974 r. Dowództwo MW odrzuciło projekt ponownie argumentując decyzję tym, że jednostka jest za duża. Jednocześnie zmodyfikowano plan pozyskania okrętów. Do 1980 r., równolegle z wycofaniem dwóch najstarszych kutrów projektu 205, miały wejść do służby trzy Tukany.

Niezależnie od analiz koncepcyjnych i uzgodnień, które z czasem doprowadziły do kompromisu, w grudniu 1974 r. oficjalnie rozpoczęto opracowywanie jednostki projektu 665, po przeprowadzeniu studiów i analiz przedprojektowych oraz sformułowaniu wymagań na projektowanie i budowę „kutra rakietowo-artyleryjskiego”. Prace zlecono Centrum Techniki Okrętowej, które opracowało projekt koncepcyjny i przekazało go marynarce. W otrzymanym projekcie dokonano zmian oraz sformułowano nowe wstępne założenia taktyczno-techniczne, które jednak nadal przewidywały wyporność do 350 ton. W nowopowstałym Biurze Projektowo-Konstrukcyjno-Technologicznym Stoczni Północnej, w zespole inż. Henryka Cynke, rozpoczęto tworzenie wstępnego projektu okrętu.

Kuter rakietowy 665 Tukan 2

Koncepcja okrętu oznaczonego symbolem 665 według projektu wstępnego z 1975 r.

Proponowano jednostkę z kadłubem wypornościowym z siłownią pracującą na cztery wały, z dziewięcioma przedziałami wodoszczelnymi i jednym międzypokładem (oprócz siłowni), zaplanowano także pokładówkę ze stopów aluminium. Wymiary i wyporność okrętu miały być zdeterminowane przez gabaryty i masę uzbrojenia, wyposażenia i układu napędowego. Z uwagi na brak danych o większości sprzętu importowanego z ZSRR oraz obciążeniu konstrukcji sugerowano wykonanie modelu do prób morskich. Dużo uwagi poświęcono na poszukiwaniu lekkich materiałów, technologii i technik budowy kadłuba oraz urządzeń i mechanizmów. Powstały trzy warianty linii teoretycznych kadłuba, a w polskim Ośrodku Hydromechaniki Okrętu Centrum Techniki Okrętowej i Ośrodku Hydromechaniki w Zagrzebiu przeprowadzono badania modelowe wszystkich wersji i wybrano najkorzystniejszy pod względem oporów hydrodynamicznych. Opracowano specjalne kształty śrub, a także nowe stopy aluminium do budowy pokładówki, międzypokładu i grodzie powyżej międzypokładu, z wyjątkiem siłowni.

Prace ukończono we wrześniu 1975 r. i przedstawiono dokumentację projektu wstępnego do oceny, dokonanej w listopadzie 1975 r. Komitet Techniczny Dowództwa MW stwierdził ponownie, że okręt jest za duży w stosunku do założeń, ma zbyt niską prędkość maksymalną i nie posiada niektórych elementów wyposażenia, w tym systemu walki radioelektronicznej. Postulował także zamianę uzbrojenia artyleryjskiego na nowsze, skuteczniejsze, a przy tym – jak zakładano – lżejsze.

Po uzgodnieniach i wstępnym zaakceptowaniu projektu, w latach 1977-1978 wykonano próby modelowe kadłuba w Ośrodku Hydromechaniki Okrętu Centrum Techniki Okrętowej oraz w Ośrodku Hydromechaniki w Zagrzebiu. Następnie dopracowano poszczególne elementy jednostki i w grudniu 1977 r. ukończono projekt techniczny kutra rakietowo-artyleryjskiego 665 Tukan, sporządzony przez Biuro Projektowo-Konstrukcyjno-Technologiczne Stoczni Północnej. W styczniu 1978 r. dokumentację zatwierdziło Dowództwo Marynarki Wojennej. Według zmodyfikowanych w 1977 r. planów, do 1985 r. MW PRL powinna otrzymać osiem jednostek, a do 1990 r. – kolejnych dziewięć. W 1978 r. podtrzymywano nadal plan pozyskania 18 kutrów rakietowo-artyleryjskich oraz 18 kutrów patrolowych projektu 665AP zbudowanych w latach osiemdziesiątych na bazie kadłuba omawianego projektu.

Kuter rakietowy 665 Tukan 3

Koncepcja okrętu oznaczonego symbolem 665 według projektu technicznego z 1978 r.

Okręt projektu 665 Tukan miał mieć wypornościowy kadłub spawany ze stali o podwyższonej wytrzymałości z dziobowymi wręgami w kształcie V i płaską oraz podciętą pawężą rufową. Wnętrze podzielono na dziewięć przedziałów wodoszczelnych i dwa pokłady, z wyjątkiem przedziałów maszyn. Pokładówka zespawana ze stopów aluminium miała mieć dwie kondygnacje. Z aluminium miały być również wykonane grodzie powyżej międzypokładu, za wyjątkiem przedziałów maszyn. Siłownia pracowała na cztery wały zakończone śrubami o skoku stałym. Trzy stery podwieszane miały być obracane elektrohydrauliczną maszyną sterową. Każdy z przedziałów siłowni miał posiadać dwa silniki wysokoprężne M504B-3 o mocy po 3680 KW (5000 KM) i jeden zespół prądotwórczy o mocy 250 kVA i napięciu 3 x 400 V/50Hz. Uzbrojenie powinno obejmować cztery rakietowe pociski przeciwokrętowe w kontenerach startowych zbliżonych konstrukcją do tych zastosowanych na jednostkach projektu 205U, zestawy artyleryjskie AK-725 i AK-230 oraz dwie wyrzutnie celów pozornych PK-16 kalibru 82 mm. Zamiast drugiego systemu AK-230 zaproponowano wyrzutnię Fasta-4M dla czterech rakiet Strzała-2M. Jako wyposażenie radiotechniczne planowano radar obserwacyjny Rangout-M, radar artyleryjski MR-103 Bars, radar nawigacyjny TRN-823, dwa celowniki optyczne Kołonka, przelicznik do strzelań rakietowych Klon-ME, system rozpoznania „swój-obcy” Nichrom-RR, system walki elektronicznej Awangard i konsolę systemu dowodzenia Łeba.

665.1 665.2 665.3 665.4 665 665 665
Projekt Projekt Projekt Projekt Projekt Projekt Projekt
Wyporność standard 337 ton 418 ton 493 tony 583 tony 395 ton 402 tony
Wyporność pełna 379 ton 470 ton 545 ton 632 tony 460 ton 460 ton 468 ton
Długość 47,48 m 51,72 m 54,04 m 57,12 m 51,3 m 57,1 m 56,7 m
Szerokość 9,35 m 10,18 m 10,64 m 11,25 m 9,95 m 9,4 m 8,35 m
Zanurzenie 2,05 m 2,18 m 2,19 m 2,44 m 2,19 m 2,15 m 2,22 m
Uzbrojenie 1 x AK-7251 x AK-230

4 x P-20

2 x AK-725

4 x P-20

1 x AK-725

2 x AK-230

1 x Osa-M

4 x P-20

2 x AK-725

1 x AK-230

1 x Osa-M

4 x P-20

1 x AK-725

2 x AK-230

4 x P-15U

1 x AK-725

1 x AK-230

4 x P-20

1 x AK-725

1 x AK-230

4 x P-20

1 x Fasta-4M

2 x PK-16

Wyposażenie

1 x 4R33

1 x MR-103

1 x TRN-823

1 x 4R33

1 x MR-103

1 x TRN-823

1 x MR-103

1 x TRN-823

1 x Nichrom-RR

1 x Łyna

1 x MR-103

1 x TRN-823

1 x Nichrom-RR

1 x Rangout-M

1 x MR-103

1 x TRN-823

1 x Klon-ME

1 x Awangard

1 x Nichrom-RR

2 x Kołonka

1 x Łeba

Napęd 3 x M504B 4 x M504B 4 x M504B 2 x 16AVS22 x 504B 4 x M504B 4 x M504B 4 x M504B
Prędkość 36 węzłów 37 węzłów 36 węzłów 32 węzły 34,5 węzła 35 węzłów 35 węzłów
Zasięg 1000 Mm 1000 Mm 1200 Mm 1200 Mm 850 Mm 700 Mm 800 Mm
Autonom. 10 dni 10 dni 10 dni 10 dni 7 dni 7 dni 7 dni
Załoga 45 osób 45 osób 53 osoby 53 osoby 45 osób 42 osoby 42 osoby

Projekt techniczny został wstępnie zatwierdzony przez komitet techniczny Układu Warszawskiego, nie ustalono jednak warunków pozyskania najważniejszych systemów uzbrojenia i wyposażenia. W maju 1978 r. koncepcję okrętu zaprezentowano na moskiewskiej naradzie technicznej dotyczącej modernizacji sił zbrojnych państw Układu Warszawskiego na lata 1981-1985. W tym czasie w Stoczni Północnej przystąpiono do przygotowań do budowy prototypu serii okrętów, tj. zmontowano łoża w hali stoczniowej, zakupiono w kraju blachy na kadłub, a w ZSRR nabyto silniki i elementy wyposażenia okrętowego. Jednak w kolejnych miesiącach kontrahenci sowieccy odmówili dostaw zaplanowanych systemów uzbrojenia i urządzeń elektronicznych, motywując to brakiem wolnych mocy produkcyjnych. W związku z tym, w 1979 r. Dowództwo MW zawiesiło prace nad prototypem Tukana.

Mimo tego, w 1980 r. przygotowano jeszcze wstępne założenia taktyczno-techniczne okrętu patrolowego Tukan-Z, później Tukan-P. Jednostka miała mieć wyporność około 450 ton, prędkość maksymalną 29 węzłów, zasięg 2000 Mm przy prędkości 15 węzłów, uzbrojenie składające się z armaty AK-176 kalibru 76 mm, zestawu AK-630, zestawu z armatami kalibru 23 mm, jednej lub dwóch wyrzutni Fasta-4M dla pocisków Strzała-2M i wyrzutni celów pozornych Derkacz oraz Przepiórka kalibru 70 mm. Wyposażenie radiotechniczne miało składać się z radaru obserwacyjnego NUR-25, radaru nawigacyjnego SRN-7453 Nogat i stacji rozpoznania elektronicznego MRP-11-14. Projekt został anulowany jeszcze w tym samym roku, a w marcu 1982 r. rozpoczęto rozmowy w sprawie zakupu nowych okrętów rakietowych w ZSRR.

Prawdopodobnym wyjaśnieniem postępowania kontrahentów z ZSRR było założenie, że Polska wprowadzając do służby okręty projektu 665 nie kupi opracowywanych wówczas jednostek projektu 12411 Mołnia. Poza tym, ustalona w ramach Układu Warszawskiego specjalizacja w konstruowaniu i produkcji niektórych typów uzbrojenia i sprzętu wojskowego, nie zakładała produkcji małych okrętów z pociskami rakietowymi w PRL. Miały się tym zajmować biura konstrukcyjne i stocznie w Niemieckiej Republice Demokratycznej, które już w 1981 r. otrzymały zlecenie opracowania projektu kutra rakietowo-artyleryjskiego, a jego uzbrojenie, część wyposażenia oraz silniki miały pochodzić z ZSRR.

Copyright © Redakcja Militarium/Rys. Tomasz Grotnik