Archiwa tagu: PT-91E

Historia rozwoju czołgu PT-91 Twardy – od T-72 Jaguar do PT-91M Pendekar

Po przygotowaniu przez biuro konstrukcyjne Uralskich Zakładów nr 183, późniejszych Uralskich Zakładów Produkcji Wagonów (UWZ) w 1976 r. eksportowej odmiany czołgu T-72, oznaczonej Obiekt 172-M-E1, licencję na produkcję tego pojazdu strona polska zakupiła w 1977 r., po podjęciu decyzji o wprowadzeniu do uzbrojenia SZ PRL wozów tego typu. Pierwsze wzorcowe pojazdy T-72 (Obiekt 172M) w ilości 10 sztuk zostały dostarczone z ZSRR do Polski w 1978 r. Montaż seryjny pojazdu nazwanego w Polsce T-72 Jaguar uruchomiono w 1981 r. w Kombinacie Urządzeń Mechanicznych Bumar-Łabędy, a dostawy do jednostek nastąpiły w następnym roku. Umowa licencyjna obowiązywała do końca 1987 r.

Kolejne zmiany w konstrukcji pojazdu opracowane przez biuro konstrukcyjne UWZ i skutkujące powstaniem zmodyfikowanej wersji T-72A, oznaczonej dla kontrahentów zagranicznych T-72M (Obiekt 172-M-E3), a następnie odmiany eksportowej T-72M1 (Obiekt 172-M-E5), spowodowały, że na mocy wspomnianej umowy licencyjnej przekazano Polsce zakupioną tzw. dokumentację różnicową tych wersji. W latach 1981-1985 wyprodukowano w Polsce 218 sztuk czołgów T-72 dla Wojska Polskiego, w latach 1985-1986 – 183 sztuki wersji T-72M, a w latach 1986-1991 – 352 sztuki czołgów T-72M1 i dowódczych T-72M1D, te ostatnie weszły do produkcji w 1987 r.

Czołg T-72 01

Czołg T-72M1 polskich Wojsk Lądowych.

Już w 1982 r. w KUM Bumar-Łabędy podjęto pracę nad głębszą modyfikacją czołgu T-72. Zakładała ona wprowadzenie poprawek w produkcji niektórych podzespołów, zastosowanie fartuchów metalowych na burtach kadłuba, osłon przeciwkumulacyjnych na przedniej płycie kadłuba i wieży oraz nowych gąsienic. Zamiast oryginalnych przyrządów obserwacyjno-celowniczych działonowego TPD-K1 i TPN-3-49 z reflektorem podczerwieni Ł-4 Łuna-4 oraz analogowego przelicznika balistycznego zamierzano zamontować system kierowania ogniem Merida-J, stanowiący zmodyfikowaną wersję systemu Merida zastosowanego w zmodernizowanym w Polsce czołgu T-55AM. Wymienione miały być również przyrząd obserwacyjny dowódcy TKN-3 i przyrząd obserwacyjny kierowcy TWNE-4B.

Od Wilka do Twardego

W 1986 r. Departament Rozwoju i Wdrożeń Ministerstwa Obrony Narodowej rozpoczął projekt polskiej modernizacji czołgu T-72, spełniającego wymagania wojska, ale wówczas już nie najnowocześniejszego – w ZSRR produkowano w tym czasie już wozy kolejnej wersji T-72B (Obiekt 184), a przede wszystkim znacznie nowocześniejsze T-80U (Obiekt 219AS). Prace nad modernizacją remontową czołgu T-72 kryptonim Wilk rozpoczęto w Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Urządzeń Mechanicznych (OBRUM) jeszcze w 1986 r. Założeniem programu było opracowanie pakietu modernizacyjnego dla czołgów T-72, zwiększającego znacznie ich możliwości bojowe, a następnie przebudowa wszystkich wozów, w ramach remontów, do jednolitego standardu. Wymagane możliwości bojowe oparto na dostępnych informacjach o czołgu T-72S, czyli eksportowej wersji odpowiadającej możliwościom T-72B. Modyfikacje objąć miały zastosowanie modułów pancerza reaktywnego ERAWA i gumowo-metalowych fartuchów osłaniających układ jezdny, zderzaków elastomerowych zawieszenia, montaż wzmocnionego silnika wysokoprężnego W46-6 o deklarowanej mocy 625 kW (850 KM) ze zmianami w układzie zasilania i wydajniejszym układem chłodzenia oraz zmodyfikowanym systemem przeniesienia napędu, mikroprocesorowego systemu sterująco-diagnostycznego silnika, nowego systemu kierowania ogniem Merida-1 – Drawa z pasywnym torem nocnym w celowniku działonowego, urządzenia diagnostycznego stabilizatora armaty 2E28M, pasywnego przyrządu obserwacyjnego dowódcy POD-72 Liswarta i pasywnego przyrządu obserwacyjnego kierowcy PNK-72 Radomka, systemu ostrzegania o opromieniowaniu WPL-1 Bobrawa lub nowszego SSC-1 Obra wraz z wyrzutniami granatów dymnych WPD-1 Tellur i WWGD-1 Erb, radiostacji UKF R-173 i czołgowego telefonu wewnętrznego R-174, podwieszanego do stropu kadłuba siedziska kierowcy, nowego włazu ewakuacyjnego, a także innych usprawnień, w tym poprawienia ergonomii pracy załogi. Wyposażenie dodatkowe miało obejmować nowy trał elektromagnetyczny TEM-7 i szkolną lufę wkładkową kalibru 23 mm do armaty 2A46M. Przewidywano, że program Wilk zakończy się modernizacją pojazdów T-72, T-72A, T-72M1 i T-72M1D, ponadto ostatecznie ustalono, że nowoprodukowanym w KUM Bumar-Łabędy czołgiem będzie licencyjny rosyjski T-72S, czyli wspomniany „zubożony” T-72B. Negocjacje w sprawie licencji na ten ostatni pojazd rozpoczęto również w 1988 r., jednak strona polska chciała przejęcia dokumentacji jako różnicowej, jak w przypadku czołgu T-55, natomiast Rosjanie traktowali T-72S jak nowy czołg i stawiali warunek sygnowania nowej umowy licencyjnej. Ostatecznie, po odzyskaniu przez Polskę suwerenności i przemianach ustrojowych, rozmowy przerwano i nie wyrażono zgody na podpisanie umowy z ZSRR. Jednocześnie kontynuowano prace badawczo-rozwojowe i w 1990 r. zbudowano prototypy czołgów Wilk, czyli remontowego wariantu modernizacji T-72.

Prototyp PT-91 Wilk

Jeden z prototypów wariantu remontowego czołgu T-72M1 Wilk.

W tym samym roku MON podjęło decyzję o kontynuację projektu modernizacji T-72, jak i rozpoczęciu prac nad stworzeniem polskiego czołgu nowej generacji siłami własnego przemysłu zbrojeniowego, bazując na doświadczeniach z projektu Wilk oraz otwierających się możliwościach dostępu do technologii zagranicznych. W grudniu 1990 r. połączono prace OBRUM i ZPS Bumar-Łabędy oraz zweryfikowano częściowo zakres przyszłej modernizacji pojazdu. W wyniku przeprowadzonych analiz za najważniejsze wady T-72M1 uznano słabe opancerzenie w wersji bazowej, niską ruchliwość pojazdu, niedostateczną celność ognia spowodowaną brakiem nowoczesnego systemu kierowania ogniem i przestarzałą konstrukcją armaty, sposobu jej mocowania i systemu stabilizacji, niską skuteczność ognia, spowodowaną brakiem pasywnych nocnych przyrządów obserwacyjno-celowniczych oraz nowoczesnej amunicji przeciwpancernej. Prace, rozpoczęte w lipcu 1991 r., prowadzone przez OBRUM, we współpracy z ZPS Bumar-Łabędy, PZL-Wola, Wojskową Akademią Techniczną, Wojskowym Instytutem Technicznym Uzbrojenia  oraz Wojskowym Instytutem Techniki Pancernej i Samochodowej doprowadziły do zbudowania do końca 1991 r. prototypu czołgu nazwanego, z uwagi na duży zakres wprowadzonych zakres zmian, PT-91 Twardy – po angielsku PT-91 Hard. Dodatkowo, możliwość szerszych kontaktów z przedsiębiorstwami zagranicznymi spowodowała, że przeanalizowano wprowadzenie w pojeździe nowoczesnych podzespołów, w tym przede wszystkim możliwość montażu nowoczesnej kamery termowizyjnej w systemie kierowania ogniem.

Produkcja i wdrożenie czołgów PT-91 Twardy w Wojsku Polskim

Większość wymienionych powyżej udoskonaleń zastosowanych w projekcie Wilk wprowadzono w seryjnych wozach Twardy. Prototypy PT-91 przeszły badania fabryczne oraz wojskowe w latach 1991-1993 i po pozytywnej ocenie prób, pierwsze czołgi Twardy z seryjnej partii próbnej przyjęto na stan Sił Zbrojnych RP w styczniu 1995 r.

Czołg PT-91 w pierwszej wersji jest zmodernizowanym pojazdem T-72M1. Osłona pancerna jest wykonana analogicznie, jak w protoplaście, tj. kadłub spawany z jednolitych blach stali pancernej o grubości 70 i 80 mm, za wyjątkiem płyty górnej przedniej, która wykonana jest z dwóch płyt pancernych RHA o grubości 60 mm i 50 mm, pomiędzy którymi znajduje się podwójna warstwa tekstolitu szklanego o grubości 105 mm. Na tę płytę nałożona jest dodatkowa płyta ze stali wysokiej twardości HHS o grubości 16 mm – łączna grubość pancerza przedniego górnego wynosi 231 mm. Grubości pozostałych płyt kadłuba są następujące: przednia dolna 85 mm, boczne 80 mm, tylne 70 mm. Wieża odlewana ze stali pancernej o różnej grubości. W części czołowo-bocznej grubość pancerza wieży wynosi 280 mm – pomiędzy odlewem stalowym zastosowano komory, które wypełniono ceramicznymi rdzeniami piaskowymi, tj. formami z piasku ceramicznego zbrojonymi prętami stalowymi, w części bocznej-tylnej i stropowej wieża to odlew stalowy o grubości od 30 do 80 mm. Na częściach kadłuba i wieży najbardziej narażonych na ostrzał zastosowano pancerz reaktywny ERAWA, składającego się z materiału wybuchowego umieszczonego pomiędzy dwoma płytami stalowymi – w wersji ERAWA-1 zastosowano jedną warstwę materiału wybuchowego, natomiast w odmianie ERAWA-2 – dwie warstwy. Pancerz reaktywny ma zmniejszać prawdopodobieństwo przebicia pancerza zasadniczego przez głowice kumulacyjne o 50 do 70%, a pociski rdzeniowe od 20 do 30%, w zależności od typu pocisku i kąta trafienia. Poza tym wersja ERAWA-2 zmniejsza także skuteczność penetratorów formowanych wybuchowo EFP. Elementy pancerza mają być odporne na trafienia pociskami kalibrów od 7,62 mm do 14,5 mm oraz odłamkami pocisków artyleryjskich kalibrów do 82 mm. Moduły pancerza reaktywnego pokryto materiałem 1K2KS i 1KF2KS pochłaniającym częściowo promieniowanie mikrofalowe w zakresie 8-16 GHz, czyli zapewniającym redukcję zasięgu wykrycia przez radary pracujące w pasmach X i Ku o ponad 50-60% w stosunku do wozów bez tego typu pokryć.

PT-91 Twardy 1995-2

Czołg PT-91 Twardy w pierwszej serii produkcyjnej.

Uzbrojenie zasadnicze czołgu PT-91 stanowi gładkolufowa armata D-81T Rapira-3 (2A46) kalibru 125 mm z zamkiem klinowym samoczynnego działania o długości lufy 51 kalibrów. Lufa jest mocowana do komory zamkowej gwintem, posiada osłonę termiczną i przedmuchiwacz oraz wzmocniona jest tuleją. Układ oporo-powrotny składa się z hydraulicznego opornika i pneumatycznego powrotnika. Kołyska typu cylindrycznego. Armata posiada łukowy mechanizm podniesieniowy oraz elektryczny i mechaniczny mechanizmy spustowe. Do strzelania używa się nabojów rozdzielnego ładowania z pociskami podkalibrowymi stabilizowanymi brzechwowo z odrzucanym sabotem, pociskami kumulacyjnymi i pociskami odłamkowo-burzącymi oraz pociskami ćwiczebnymi, ładowanymi za pomocą mechanicznego układu załadowania z magazynu o pojemności 22 nabojów. Dodatkowe 17 nabojów znajduje się w regałach amunicyjnych w kadłubie – 13 sztuk i wieży – 4 sztuki. Armata stabilizowana jest przez elektrohydrauliczny układ 2E28M Sireń z modułem diagnostycznym PDSU-1, zwiększającym jego niezawodność. W wieży znajduje się sprzężony karabin maszynowy 6P7 PKT kalibru 7,62 mm z zapasem amunicji 2000 nabojów, natomiast na wieżyczce dowódcy zamontowano wielkokalibrowy karabin maszynowy 6P17 NSW Utios kalibru 12,7 mm sterowany ręcznie, z celownikiem K-10T i z zapasem 300 nabojów.

System kierowania ogniem działonowego w wersji SKO-1M Drawa obejmuje zmodernizowany celownik dzienny działonowego TPD-K1-M o powiększeniu 8 razy, z dalmierzem laserowym o powtarzalności 3 sekundy o zasięgu do 10000 m, celownik nocny działonowego PCN-A z mikrokanalikowym wzmacniaczem obrazu o powiększeniu 5,4 raza i zasięgu obserwacji do 1500 m, czujniki: podniesienia armaty, kąta obrotu wieży, prędkości czołgu, zmian kąta obrotu wieży, pochylenia i nachylenia wieży, danych meteorologicznych, temperatury ładunku miotającego oraz blok elektroniki z przelicznikiem balistycznym i serwomechanizmem przesunięcia znaku celowniczego, panele kontrolne dowódcy i działonowego, wyświetlacz monitora dowódcy. System posiada czujnik położenia lustra celownika działonowego. W wersji SKO-1T Drawa-T celownik nocny PCN-A zastąpiono celownikiem PCT z izraelskim termowizorem El-Op Thermal Elbow Sight TES-32 z matrycą chłodzoną, o powiększeniu 1,6 raza lub 5,5 raza oraz zasięgu detekcji odpowiednio 4000 m i 7000 m. System Drawa może pracować w trzech trybach – automatycznym, z włączoną stabilizacją, do strzelania w czasie ruchu czołgu, ręcznym, z wyłączoną stabilizacją, do strzelania z postoju oraz awaryjnym – w przypadku braku zasilania, nie posiada jednak układ automatycznego śledzenia celu. Poza tym działonowy dysponuje peryskopem optycznym TNPA-65 i peryskopem TNP-165A. Dowódca czołgu posiada pasywny przyrząd obserwacyjny POD-72 Liswarta oraz dwa peryskopy optyczne TNPO-160 i dwa TNPA-65, a kierowca – pasywny przyrząd obserwacyjny PNK-72 Radomka oraz peryskopy optyczne TNPA-65 lub TNPO-168W. Łączność zewnętrzną zapewnia radiostacja R-173P, a wewnętrzną – telefon czołgowy R-174. Systemy ochrony pojazdu to układ samoosłony SSC-1 Obra, służący do wykrywania promieniowania laserowego, wraz z dwoma dwunastolufowymi wyrzutniami granatów dymnych 902A kalibru 81 mm, termiczna aparatura dymotwórcza TAD, urządzenie wykrywania broni masowego rażenia GO-27, układ przeciwpożarowy i przeciwwybuchowy Deugra i lemiesz do samookopywania. Czołg może być wyposażony w koleinowo-nożowy przeciwminowy trał wykopowy ZTW-92 lub przeciwminowy  trał elektromagnetyczny TEM-7, a także w dwie wyrzutnie ładunków wydłużonych PW-ŁWD.

PT-91 2004

Czołg PT-91MA1, czyli zmodernizowany T-72M1, w Centrum Szkolenia Wojsk Lądowych.

Układ napędowy czołgu PT-91 Twardy stanowi dwunastocylindrowy wysokoprężny silnik wielopaliwowy S-12U o pojemności 38,88 litra i mocy maksymalnej 625 kW (850 KM) przy 2000 obr./min, chłodzony cieczą, ze sprężarką mechaniczną. System paliwowy składa się z dziewięciu zbiorników (cztery wewnętrzne i pięć zewnętrznych) o pojemności 1475 litrów, z tego zbiorniki wewnętrzne 705 litrów, a także dwóch beczek o pojemności łącznej 390 litrów. Układ przeniesienia mocy jest sterowany hydraulicznie i obejmuje: przekładnię pośrednią z wyprowadzeniem napędu na rozrusznik, sprężarkę i wentylator, dwie siedmiobiegowe zsynchronizowane planetarne skrzynie biegów i dwie jednostopniowe planetarne przekładnie boczne wyprowadzające moment obrotowy na koła napędowe. Układ jezdny składa się z sześciu par kół nośnych, zawieszonych na wałkach skrętnych i wahaczach, kół napędowych z tyłu i kół napinających z przodu oraz trzech par rolek górnego biegu gąsienic. Pierwsza para kół nośnych, przenosząca większe obciążenia w czasie jazdy w terenie, ma wzmocnioną konstrukcję zawieszenia, a pierwsza, druga i szósta para kół nośnych posiadają amortyzatory hydrauliczne dwustronnego działania. Gąsienice staliwne ze sworzniami metalowo-gumowymi o szerokości 580 mm i nakładkami gumowymi, są podtrzymywane w górnym biegu przez trzy rolki. Napinanie gąsienic odbywa się mechanicznie z zewnątrz czołgu. Prototypowy PT-91 otrzymał blok sterująco-diagnostyczny kierowcy USDK-1.

Jednocześnie planowano stopniową modernizację kolejnych elementów i układów pojazdu – opracowano koncepcję czołgów PT-94 i PT-97, które miały być wprowadzone do produkcji w końcu lat dziewięćdziesiątych i stanowić etap pośredni przed opracowaniem wdrożeniem polskiego czołgu nowej generacji Goryl-Anders, dorównującemu zachodnim pojazdom z lat osiemdziesiątych. Projekty te nie wyszły poza wstępne etapy opracowania.

Czołgi PT-91 produkowane były w zakładach Bumar-Łabędy S.A. W latach 1995-1997 produkowano wozy od podstaw, łącznie były to 93 pojazdy PT-91, natomiast w latach 1997-2002 modernizowano używane T-72A i T-72M1 w liczbie 140 sztuk – oznaczone zostały PT-91MA (27 sztuk) i PT-91MA1 (113 sztuk).

W latach 1994-1996 wyprodukowano 58 sztuk PT-91, w 1997 r. – 38 sztuki PT-91 i 20 sztuk zmodernizowanych PT-91MA, w 1998 r. – 7 sztuk PT-91MA, w 1999 r. – 33 sztuki PT-91MA1, w 2000 r. – 50 sztuk PT-91MA1, w 2001 r. – 20 sztuk PT-91MA1 i w 2002 r. – 7 sztuk PT-91MA1. Zgodnie z planem modernizacji Sił Zbrojnych RP na lata 2001-2006 planowano modernizację kolejnej partii 27 czołgów T-72M1 do standardu odpowiadającego wersji PT-91MA1, jednak nie zrealizowano zamówienia z uwagi na brak finansowania i przejęcie niemieckich czołgów Leopard 2A4.

PT-91MA1

Czołg T-91MA1.

W tych podwersjach PT-91 zastosowano trzy wersje pancerza reaktywnego ERAWA. Pierwsza składała się z 394 segmentów pancerza reaktywnego w odmianie jednowarstwowej ERAWA-1, druga z 204 modułów ERAWA-1 i 92 dwuwarstwowych ERAWA-2, natomiast trzecia z 164 paneli ERAWA-1 i 95 sztuk ERAWA-2. Panele ERAWA w PT-91 były mocowane pojedynczo na kadłubie i wieży czołgu, w modernizowanych T-72 wprowadzono montaż modułowy paneli. Również system kierowania ogniem zabudowano w dwóch opisanych odmianach – SKO-1M Drawa z polskim celownikiem nocnym PCN-A lub SKO-1T Drawa-T z celownikiem PCT z termowizorem Thermal Elbow Sight TES-32. W czołgach PT-91 Twardy zamontowano 35 sztuk urządzeń Drawa, a w pozostałych PT-91 i modelach PT-91MA oraz PT-91MA1 – 198 sztuk Drawa-T. Pojazdy w wersji PT-91MA1 posiadają radiostację UKF RRC-9500 i system łączności wewnętrznej Sotas.

Odmiany eksportowe – PT-91A i PT-91Z i wersje rozwojowe PT-91

W 2000 r. ZM Bumar-Łabędy S.A. przygotowały ofertę modernizacji kolejnych czołgów T-72M1 do standardu PT-91B. Ta wersja miała być wyposażona w silnik S-1000 o mocy 736 KW (1000 KM) przy 2000 obr./min., stanowiący rozwój S-12U, ze sprężarką napędzaną gazami spalinowymi i układem chłodzenia powietrza oraz zmodyfikowanymi podzespołami przeniesienia napędu i układem automatycznego sterowania skrzyniami biegów, system kierowania ogniem Drawa-T z celownikiem PCT oraz automatycznym sprzężeniem z celownikiem dziennym TPD-K1/M, nowymi pulpitami sterującymi i komputerem, system ostrzegania o opromieniowaniu SSC-1B Obra-3, gąsienice z nakładkami gumowymi Diehl, wzmocnione wałki skrętne i nowe amortyzatory, zmodernizowany podgrzewacz układów silnika, przyrząd rozpoznania skażeń AAS-1 Tafios. System Drawa-T2 stanowił spolonizowaną odmianę przygotowanego na zamówienie Indii modelu Drawa-TEI. PT-91B miał mieć moduły pancerza reaktywnego ERAWA-1 i ERAWA-2 z kasetami ze stopów lekkich. Zgodnie z planem modernizacji na lata 2001-2006 planowano unowocześnienie 51 pojazdów, jednak prowadzone w 2000 r. negocjacje nie doprowadziły jednak do podpisania umowy na dostawy zmodyfikowanych wozów.

Czołg PT-91 Twardy uznany został za udaną modernizację T-72M1, ale zakres zmian był kompromisem pomiędzy wymaganiami, a możliwościami polskiego przemysłu i środkami finansowymi przeznaczonymi na program. W związku z tym, w niektórych aspektach nowy pojazd nie do końca spełniał oczekiwania – przykładami mogą być niedostateczna celność ognia w ruchu, czy brak wzrostu manewrowości pojazdu. Było to spowodowane np. pozostawieniem starego stabilizatora armaty i wyposażeniem go jedynie w podzespoły diagnostyczne, niepełna modyfikacja układu przeniesienia napędu, brak wzmocnienia pancerza zasadniczego kadłuba i wieży. Porównanie PT-91 Twardy z wprowadzonymi do służby w 2002 r. w Wojskach Lądowych czołgami Leopard 2A4 wypadło niekorzystnie dla Twardego, co uzasadniało podjętą w tym samym roku decyzję zakończeniu przebudowy czołgów T-72 dla Wojska Polskiego.

PT-91Z 1996

Eksportowa wersja PT-91.

W 1992 r. zbudowano pierwszą wersję eksportową – T-72M1Z. Pojazd posiadał niezmieniony w stosunku do T-72M1 kadłub i wieżę, silnik S-12U o mocy 625 kW (850 KM) z niezmienionym układem przeniesienia napędu. Zamontowano elementy pancerza reaktywnego ERAWA-1. Zastosowano system kierowania ogniem Denel Tiger.

W 1994 r. opracowano pierwszą kompleksową odmianę eksportową Twardego – PT-91A, w której zastosowano wszystkie udoskonalenia PT-91 Twardy oraz dodatkowo nowe elementy. Wzmocniono dno kadłuba i właz ewakuacyjny, pojazd posiadał silnik S-1000 o mocy 736 kW (1000 KM) ze zmodyfikowanym mechanicznym układem przeniesienia napędu, nowy podgrzewacz agregatów silnika, zderzaki elastomerowe i wzmocnione wałki skrętne zawieszenia. Kolejną odmianą był czołg PT-91Z, w którym zamiast Drawy zamontowano system kierowania ogniem Sagem Savan ze stabilizowanym dzienno-nocnym celownikiem działonowego Savan-15, panoramicznym stabilizowanym dzienno-nocnym przyrządem obserwacyjnym dowódcy Vigy-15, zestawem czujników i przelicznikiem balistycznym. Poza tym wersje eksportowe Twardego wyposażono w gąsienice Diehl 570P z nakładkami gumowymi.

Pendekar, czyli PT-91E i PT-91M dla Malezji

Rozmowy na temat sprzedaży czołgów Twardy do Malezji rozpoczęto jeszcze w 1992 r. Po dwóch latach rozmów, w 1994 r. przeprowadzono próby czołgu PT-91Z w warunkach azjatyckich, jednak z uwagi na kryzys ekonomiczny w Azji Południowo-Wschodniej w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych negocjacje zawieszono. W 1999 r. wznowiono rozmowy z rządem Malezji w sprawie ewentualnego kontraktu. W 2001 r. polski czołg w wersji PT-91A przeszedł ponownie testy w Malezji, równolegle z kilkoma innymi konstrukcjami, m.in. słowackim T-72M2 Moderna, ukraińskim T-80UD i rosyjskim T-90. Po sprecyzowaniu wymagań taktyczno-technicznych Malezyjczycy, poddali ocenie wybrane oferty końcowe, z któych polski projekt uzyskał najwyższą ocenę. Negocjacje umowy rozpoczęto w listopadzie 2002 r. i po ich zakończeniu, w kwietniu 2003 r. podpisano umowę na dostawę 48 czołgów PT-91E, sześciu wozów zabezpieczenia technicznego WZT-91M, pięciu mostów czołgowych PMC-91M Leguan, trzech maszyn inżynieryjno-drogowych MID-91M, jednego pojazdu do szkolenia kierowców SJ-09M, stanowisko szkoleniowe czołgu SJ-01, stanowisko szkoleniowe automatu załadowania SJ-02, stanowisko szkoleniowe układu napędowego ST, stanowisko szkoleniowe układów wykonawczych WZT-4, dwa stanowiska monitorujące pracę działonowego w czasie rzeczywistym, cztery 23-milimetrowe lufy wkładkowe Brucyt, stanowisko treningowe systemu przeciwpożarowego i przeciwwybuchowego, stanowisko treningowe systemów łączności ST Thales. Dostawy miały być pierwotnie realizowane od marca 2006 r. do stycznia 2007 r.

PT-91E 2006

Czołg PT-91E, czyli pierwsza wersja Twardego dla Malezji.

Po uzgodnieniu specyfikacji czołgów i pojazdów pomocniczych, w 2005 r. przygotowano odmianę PT-91E, która była wersją rozwojową PT-91A i PT-91MA1. Przód kadłuba i wieża czołgu posiadały zmienioną konfigurację pancerza oraz moduły ERAWA-1 i ERAWA-2 z kasetami ze stopów lekkich, nie zastosowano ostatecznie dodatkowych paneli pancerza warstwowego kadłuba i wieży z elementami kompozytowymi. W układzie napędowym zamontowano nową wersję silnika S-1000R o mocy 736 kW (1000 KM) ze zmodyfikowanymi układami paliwowym, chłodzenia, smarowania, wydechowym i TAD, przystosowany do montażu układu przeniesienia mocy ESM350M z półautomatyczną skrzynią biegów o dziesięciu przełożeniach i nowymi elementami sterowania na stanowisku kierowcy. Zastosowano wzmocnione wałki skrętne, nowe amortyzatory i zderzaki elastomerowe oraz gąsienice Diehl. System ochrony obejmuje układ ostrzegania o opromieniowaniu SSC-1B Obra-3 i wyrzutnie granatów dymnych 902A kalibru 81 mm. W pojeździe zamontowano agregat prądotwórczy oraz układ klimatyzacji.

PT-91

PT-91Z

PT-91AM1

PT-91B

PT-91M

PT-91P

Rok

1993

2000

1997

2001

2006

2009

Masa bojowa

45,9 tony

47,3 tony

46 ton

47,5 tony

48,5 tony

48,5 tony

Silnik

S-12-U

S-12-U

S-12-U

S-1000

S-1000R

S-1000R

Układ przeniesienia mocy

Mechaniczny

Mechaniczny

Mechaniczny

Mechaniczny

ESM350M

ESM350M

Pancerz reaktywny

ERAWA-1

ERAWA-1/2

ERAWA-1/2

ERAWA-1/2

ERAWA-1/2

ERAWA-1/2

Armata

2A26M

2A46

2A46M

2A46M

2A46MS

2A46MS

Układ stabilizacji

2E28M + PDSU-1

2E28M + PDSU-1

2E28M + PDSU-1

2E28M + PDSU-1

EPS-91M

EPS-91M

Sprzężony karabin maszynowy

PKT

PKT

PKT

PKT

MAG

UKM-2000C

Wielkokalibrowy karabin maszynowy

NSW

NSW

NSW

NSW

M2HB

WKM-B

System kierowania ogniem

Drawa

Savan-15

Drawa-T

Drawa-T2

Savan-15

Drawa-TGA

Celownik działonowego

PCN-A

Savan-15

PCT

PCT

Savan-15

PCT

Peryskopy działonowego

TNPA-65 + TNP-165A

TNPA-65 + TNP-165A

TNPA-65 + TNP-165A

TNPA-65 + TNP-165A

TNPA-65 + TNP-165A

TNPA-65 + TNP-165A

Przyrząd obserwacyjny dowódcy

POD-72

VS-580

POD-72

POD-72

Vigy-15

POD-72

Peryskopy dowódcy

TNPO-160 + TNPA-65

TNPO-160 + TNPA-65

TNPO-160 + TNPA-65

TNPO-160 + TNPA-65

TNPO-160 + TNPA-65

TNPO-160 + TNPA-65

Peryskopy kierowcy

PNK-72 + TNPA-65 (TNPO-168W)

PNK-72 + TNPA-65 (TNPO-168W)

PNK-72 + TNPA-65 (TNPO-168W)

PNK-72 + TNPA-65 (TNPO-168W)

PNK-72 + TNPA-65 (TNPO-168W)

PNK-72 + TNPA-65 (TNPO-168W)

System ochrony pojazdu

SSC-1 Obra-1

SSC-1 Obra-1

SSC-1 Obra-1

SSC-1B Obra-3

SSC-1B Obra-3

SSC-1B Obra-3

Wyrzutnie granatów dymnych

902A

902A

902A

902A

902A

902A

System ppoż.

Deugra

Deugra

Deugra

Deugra

Deugra

Deugra

System ochrony przed bronią ABC

GO-27

AAS-1 Tafios

AAS-1 Tafios

AAS-1 Tafios

Cherdes II

Cherdes II

Radiostacja

R-173P

Thales

RRC-9500

RRC-9500

Thales

RRC-9310AP

System łączności wewnętrznej

R-174

Sotas

Sotas

Fonet

Sotas

Fonet

System nawigacji

GPK-59

GPK-59

GPK-59

UNZ

LNS Epsilon 15

Rockwell Collins

Uzbrojenie PT-91M obejmuje armatę gładkolufową Konstrukta Defence 125MS (2A46MS) kalibru 125 mm L/51, opracowaną na bazie wersji 2A46M, z zapasem 40 nabojów. Zmieniono mocowanie armaty do kołyski łoża i zamontowano dodatkowe łożysko ślizgowe, wprowadzono drugi opornik hydrauliczny umieszczony symetrycznie względem pierwszego – oryginalnego, wymieniono system stabilizacji działa na elektromechaniczny EADS EPS-91M, zamontowano nowe układy napędowe działa i wieży oraz łożyska bezluzowe. Przewód działa został wykonany w nowej technologii zapewniającej większą sztywność, trwałość i co za tym idzie – celność. Armata sprzężona została z karabinem maszynowym MAG kalibru 7,62 mm z zapasem 2000 nabojów.

PT-91M Pendekar 1

Malezyjski czołg PT-91M Pendekar.

W PT-91M zastosowano nowszą wersję systemu kierowania ogniem Sagem Savan ze stabilizowanym dzienno-nocnym celownikiem działonowego Savan-15, dzienno-nocnym przyrządem obserwacyjnym dowódcy Vigy-15, zestawem czujników, w tym miernikiem ugięcia lufy i przelicznikiem balistycznym. Na wieży, na włazie dowódcy zamontowano wielkokalibrowy karabin maszynowy M2HB kalibru 12,7 mm z zapasem 300 nabojów. W układzie ochrony przed bronią masowego rażenia zastosowano system ochrony przed bronią masowego rażenia Cherdes II wraz z układem ochrony wzroku przed promieniowaniem świetlnym Pandora. Podsystem łączności obejmuje radiostacje UKF Thales TRC-9310-3 i UKF TRC-3630-3 oraz układ łączności wewnętrznej Sotas. Pojazd posiada także system rozpoznania i zarządzania polem walki Sagem BMS oraz bezwładnościowy układ nawigacyjny Sagem LNS Epsilon 15 z odbiornikiem GPS. Pracę systemów czołgu na postoju ma zapewniać agregat prądotwórczy KME 3.1. Na wieży zamontowano kosz na wyposażenie dodatkowe i pokrowce maskujące.

PT-91Ex 4

Czołg PT-91Ex.

Pojazd wzorcowy PT-91E Sp 1 był badany w Malezji w okresie od sierpnia do września 2005 r., jednak nie uzyskał pozytywnej oceny z uwagi na poważną awarię układu napędowego oraz problemy z systemem kierowania ogniem Savan-15, układem wykrywania skażeń oraz agregatem prądotwórczym. Drugi prototyp, oznaczony PT-91M Sp 2, poprawiony z uwzględnieniem doświadczeń i uszczegółowionych wymagań odbiorcy przeszedł próby w Malezji i w Polsce w okresie od grudnia 2006 r. do lutego 2007 r. Ich pomyślne zakończenie pozwoliło na rozpoczęcie produkcji seryjnej eksportowych pojazdów.

PT-91Ex wieza kadlub

Wieża i kadłub czołgu PT-91Ex. Na wieży widoczne moduły pancerza ERAWA, czujnik systemu ostrzegania Obra-3 oraz wyrzutnie granatów dymnych i aerozolowych. Celownik działonowego zamknięty. Przed wieżyczką dowódcy podstawa wkm M2HB. Na bokach kadłuba panele z pancerzem ERAWA.

Po usunięciu usterek i wprowadzeniu wymaganych zmian oraz zatwierdzeniu wyników testów eksploatacyjnych i ogniowych, w okresie od marca 2007 r. do lutego 2009 r. wyprodukowano serię czołgów, a także zamówioną partię pojazdów pomocniczych. Ostatecznie kontrakt został przez stronę polską zrealizowany do września 2009 r.

Twardy eksportowy i dla Peru, czyli PT-91Ex i PT-91P

Odmiana PT-91Ex (Export) została przygotowana w 2007 r. równolegle z produkcją pojazdów PT-91M. PT-91Ex posiadał wszystkie udoskonalenia zastosowane w PT-91M budowanych dla Malezji, jednak zamiast komponentów francuskich i amerykańskich wprowadzono system dowodzenia Jaśmin-Fonet z podsystemem łączności wewnętrznej WB Electronics Fonet i radiostacje UKF RRC-9310-3 oraz KF TRC-3620-3.

Pt-91Ex dowodca

PT-91Ex – widoczny panoramiczny przyrząd obserwacyjno-celowniczy na obrotowej wieżyczce dowódcy (z lewej) i wnętrze stanowiska dowódcy (z prawej).

W 2009 r. przygotowano – na potrzeby ogłoszonego przez Peru na nowy czołg podstawowy – wersję PT-91P. Czołg posiadał wszystkie udoskonalenia zastosowane w PT-91M, ale zamontowano polski system kierowania ogniem Drawa-TGA z dzienno-nocnym celownikiem działonowego PCT z termowizorem Galileo Avionics TILDE i nowym wyświetlaczem celownika dziennego TPD-K1/M, nowym monitorem dowódcy, nowymi pulpitami sterowania dowódcy i działonowego oraz elementami elektroniki. Drawa-TGA została przetestowana w 2008 r. w polskiej jednostce czołgów. W układzie łączności zintegrowano radiostację RRC-9310AP i moduł łączności wewnętrznej Fonet-IP. Pojazd posiadał także system informatyczny dowodzenia Jaśmin. Dodatkowym wyposażeniem był układ ostrzegawczy SSP-1C Obra-3 oraz system ochrony Cherdes II.

W kwietniu 2010 r. ogłoszono, że dla sił zbrojnych Peru zakupione zostaną chińskie czołgi Typ-90-II, oznaczone eksportowo MBT-2000. W czerwcu 2010 r. zawieszono jednak program modernizacji wojsk pancernych z uwagi na zmiany w priorytetach finansowania zakupów uzbrojenia.

PT-91Ex dzialonowy

PT-91Ex – celownik dzienno-nocny działonowego, obok czujnik meteorologiczny.

W 2009 r. zaprezentowano również projekt modernizacji remontowej czołgów PT-91 Twardy posiadanych przez Siły Zbrojne RP. Zasadniczym elementem modernizacji, przeprowadzanej w ramach remontów wozów, miał być system kierowania ogniem Drawa-TGA z nowym termowizorem TILDE, planowano także zmianę wyposażenia łączności i usprawnienia w systemie przeniesienia napędu. Ministerstwo Obrony Narodowej do końca 2014 r. nie zdecydowało jednak o modyfikacjach standardowych PT-91 znajdujących się na wyposażeniu Sił Zbrojnych RP.

Copyright © Redakcja Militarium/Fot. Ministerstwo Obrony Narodowej; Bumar; Militarium