Archiwa tagu: czołg

Od T-72 do T-90. Ewolucja podstawowego czołgu ZSRR i Rosji. Część II – od T-72BU do T-90M

T-90 jest czołgiem wywodzącym się w prostej linii z „masowego” T-72, produkowanego do końca ZSRR. Po rozpadzie państwa sowieckiego w 1991 r. biura konstrukcyjne i zakłady w Leningradzie oraz Niżnym Tagile, a także fabryki Leningradzie i Omsku pozostały w Rosji, natomiast mocno rozwinięte biuro konstrukcyjne oraz zakład w Charkowie znalazły się na terytorium Ukrainy. Na Ukrainie i Białorusi pozostały także istotne z punktu widzenia produkcji pojazdów pancernych zakłady wytwarzające osprzęt mechaniczny i optoelektroniczny.

Z tego względu po wstępnym uporządkowaniu struktur przemysłu zbrojeniowego w latach 1991-1993 Rosjanie mogli przystąpić do udoskonalania T-72 i T-80, natomiast Ukraińcy ostatecznie skupili się na modernizacji czołgów typoszeregów T-64 i T-80. Jednak w latach dziewięćdziesiątych rosyjskie zakłady w Omsku, Sankt Petersburgu oraz Czelabińsku utraciły zdolność produkcji sprzętu wojskowego, utrzymała się jedynie fabryka w Niżnym Tagile, która dzięki zamówieniom zagranicznym przetrwała pierwszy okres transformacji przemysłu zbrojeniowego Federacji Rosyjskiej. W UWZ skupiono się w pierwszej kolejności na modernizacji dotychczas produkowanych i dobrze opanowanych pojazdów serii T-72. Jako elementy kolejnych wersji wykorzystano także rezultaty prac badawczych z lat osiemdziesiątych, które nie zostały przed upadkiem ZSRR wykorzystane w seryjnych pojazdach.

T-90, czyli ulepszony T-72B

Podstawą kolejnej modernizacji T-72, która ostatecznie stała się T-90, był czołg T-72BU. Historię pojazdu zainicjowano 19 czerwca 1986 r. – postanowieniem KC KPZR i rządu ZSRR z Nr 741-208, polecono rozpocząć pracę badawczo-rozwojową pod nazwą „Udoskonalenie T-72B”, która była realizowana przez UKBTM i UWZ we współpracy z różnymi przedsiębiorstwami i ośrodkami badawczymi ZSRR. Zmodernizowany pojazd miał być rozwinięciem modelu T-72B z zachowaniem jego zasadniczego układu konstrukcyjnego, ale z nowym wyposażeniem i pancerzem dodatkowym 4S22 Kontakt-5. Chodziło przede wszystkim o oceniany dobrze przez wojskowych kompleks kierowania ogniem 1A45T Irtysz zaadaptowany z czołgów T-80U i T-80UD. Oficjalne oznaczenie fabryczne modelu T-72BU, Obiekt 188, oznaczało, że jest to pojazd stanowiący kolejne ogniwo rozwoju T-72, w dokumentacji krótko widniało także oznaczenie T-72BM.

W 1989 r. cztery prototypy nowego czołgu przeszły testy państwowe i w 1991 r. Obiekt 188 miał być standaryzowany w wariancie produkcyjnym T-72BU, jednak według oficjalnych danych wyniki starć pancernych podczas wojny w Kuwejcie i w Iraku w tym samym roku, spowodowały, że zdecydowano wzmocnić ochronę wozu – UKBTM miało zastosować m.in. nowy pancerz reaktywny Kontakt-5 i system ochrony TSzU-1 Sztora. Krótko nazywano nieoficjalnie pojazd T-88, a w 1992 r. zmodyfikowany wóz przemianowany został na T-90 ze względów prestiżowych i marketingowych oraz przeszedł uzupełniające badania państwowe. Postanowieniem Prezydenta FR Nr 759-58 z 5 października 1992 r. pojazd przyjęto do uzbrojenia.

T-90 2

Czołg T-90.

Osłona pancerna kadłuba T-90 nie różni się w zasadniczych komponentach od tej zastosowanej w czołgu T-72B wzór 1989.  Przedni górny pancerz kadłuba składa się z dwóch warstw – wewnętrznej wielowarstwowej oraz zewnętrznej z ośmioma komorami na kostki pancerza reaktywnego. Komory mają boki ze stali pancernej o grubości 20 mm oraz pokrywy o tej samej grubości. Przednia dolna płyta kadłuba ma grubość 100 mm i jest jednolita. Boczne płyty kadłuba mają grubość 80 mm. Pancerz wieży został prawdopodobnie wzmocniony, choć z uwagi na zastosowanie tej samej technologii produkcji kadłubów i wież, uznaje się, że jego efektywność nie została w znaczący sposób zwiększona. Czołg ma zabudowane moduły pancerza reaktywnego Kontakt-5, z tego na przedniej części kadłuba 12 sztuki (w blokach), na bokach – 6 sztuk i na wieży – 8 sztuk (w 6 blokach i dwa odrębnie), dodatkowo stop wieży jest chroniony przez 21, mniejszych niż standardowe, kostek pancerza reaktywnego.

Po raz kolejny ulepszono standardowy silnik, który w wersji W-84MS dysponuje tą samą mocą 618 kW (840 KM), powoduje to, że dynamika wozu pozostała na określonym poziomie – rozpędzenie od 0 do 30 km/h trwa aż 32 sekundy. Zastosowano nowe oprzyrządowanie silnika, w tym startogenerator SG-18-1S oraz nowe elementy układu chłodzenia i smarowania. Silnik nie jest zblokowany z przekładnią w jeden element, tzw. power-pack. Zbiorniki paliwa mają pojemność 1400 litrów, z tego wewnętrzne 705 litrów.

Armata T-90 to model 2A46M-2, stanowiący rozwinięcie działa 2A46M-1. Zastosowano zmodyfikowany stabilizator 2E42-4 Żasmin z mechanizmami elektromechanicznymi obrotu wieży i elektrohydraulicznymi podniesienia armaty. Prędkość naprowadzania wynosi do 17 stopni/s, a przerzutowa ponad 20 stopni/s. Teoretyczny średni błąd naprowadzania wynosi 0,4 mrad w płaszczyźnie pionowej i 0,6 mrad w poziomie. Wozy T-90 mają ulepszony kompleks rakietowy 9K119 Refleks, który posiada zmodernizowany układ naprowadzania z blokiem 9S517-1S. Wprowadzono także, po raz pierwszy w rosyjskich wozach bojowych, system Ajnet, który pozwala programowanie zapalników czasowych pocisków odłamkowych w zależności od odległości od celu, na podstawie danych z dalmierza laserowego. Jednostka ognia w automacie AZ185S3 liczy 42 naboje artyleryjskie i rakietowe, w tym 22 w zmodyfikowanym automacie załadowania, 3 w wieży i 18 w różnych miejscach w kadłubie czołgu. Dodatkowym uzbrojeniem jest sprzężony z armatą karabin maszynowy 6P7 PKTM kalibru 7,62 mm z zapasem 2000 nabojów i stanowisko ZU-72 z przeciwlotniczym wielkokalibrowym karabinem maszynowym 6P17 NSW-T kalibru 12,7 mm z zapasem 300 nabojów i celownikiem PZU-7 o powiększeniu 1,2 raza. Stanowisko jest obsługiwane przez dowódcę z wewnątrz pojazdu i ma linię celowania zgrywaną z przyrządem obserwacyjnym dowódcy.

T-90 3

Czołg T-90 wzór 1992, czyli T-72BU z wieżą odlewaną.

Amunicja, którą wprowadzono prawie równocześnie z wejściem do linii czołgów T-90 to nowe naboje przeciwpancerne 3WBM-20 z pociskiem 3BM-48 Swiniec, naboje rakietowe 3UBK-20M z pociskiem 9M119M Inwar-M z tandemową głowicą kumulacyjną 9N142M o przebijalności 700 mm stali RHA, a system Ajnet współpracuje z nabojami 3WSz8 z pociskiem odłamkowo-szrapnelowym 3Sz8 Ajnet.

Czołgi T-90 wyposażono w kompleks kierowania ogniem 1A45T Irtysz, stanowiący rozwinięcie wersji 1A45, wprowadzonej w 1985 r. wraz z wozami T-80U. W skład Irtysza wchodzą elementy działonowego, czyli system kierowania ogniem 1A42 i celownik nocny T01-K01 Buran-PA oraz podsystem dowódcy, tj. system obserwacyjno-celowniczy PNK-4S. Ponadto system kierowania ogniem kompleksu rakietowego 9K119-1 Refleks pozwala na strzelanie pociskami rakietowymi 9M119M Inwar-M w czasie ruchu czołgu z prędkościami do 30 km/h. Czas rozruchu systemu kierowania ogniem rakiet wynosi około 3 minut. Istotne jest, że system 1A45T pracuje jedynie przy obrotach silnika czołgu większych niż 1250 obr./min. lub przy zasilaniu z zewnętrznego źródła.

T-90 1992 4

T-90 w widoku z góry, dobrze widoczne panele pancerza reaktywnego i osprzęt wieży.

Pierwszy z podsystemów Irtysza – system 1A42 działonowego – składa się z zespołu celowniczego 1A43 (w skład którego wchodzą z kolei celownik dzienny 1G46 o zmiennym powiększeniu od 2,7 do 12 razy, komputerowy przelicznik balistyczny 1W528-1 Tinus-W z czujnikiem wiatru DWE-BS, stabilizator 2E42-4, blok zarządzania amunicją 1W216, blok zasilania PT-800/RCzN-3.3) i dalmierza laserowego-podświetlacza 9S517 dla kompleksu rakietowego 9K119. Nocny zespół celowniczy T01-K01 integruje celownik TPN-4-49 Buran-PA z reflektorem podczerwieni i wzmacniaczem światła szczątkowego o powiększeniu 6,8 raza oraz blok wprowadzania poprawek. Zasięg obserwacji TPN-4-49 w trybie pasywnym przy dobrej pogodzie sięga 1200 m, aktywnym – 1500 m. Buran-PA może pracować w dwóch reżimach – współpracy z celownikiem 1G46 lub z przyrządem PKN-4S, w tym drugim dowódca może przejąć kierowanie ogniem w reżimie Dubl/Dubl-PA (działonowy zwykle prowadzi ogień w reżimie Podstawowy). Dodatkowo działonowy posiada dwa peryskopy TNP-165A. Natomiast w odmianie T01-P02T Agawa-1, celownik nocny posiadał kamerę z detektorem linijkowym ze skanowaniem mechanicznym, o ilości elementów termoczułych 128, a także dwa monitory – dla dowódcy i działonowego. Termowizyjny celownik nocny miał powiększenie 5,5 raza lub 11 razy i zasięg wykrycia około 2500 m. Z uwagi na problemy z wdrożeniem celowników termowizyjnych T01-P02T Agawa-1 pojazdy produkowano z celownikiem T01-K01 z noktowizorem TPN-4-49 Buran-PA. Zgodnie z niektórymi danymi rosyjskimi celowniki termowizyjne miały jedynie dwa prototypowe T-90.

Kompleks obserwacyjno-celowniczy dowódcy PNK-4S integruje dzienno-nocny przyrząd TKN-4S Agat-S w obrotowej wieżyczce, o stałym powiększeniu w dzień 7,5 raza oraz w nocy 5,1 raza, stabilizowany w pionie, czujnik położenia armaty i system kontroli 1EC29, współpracujący z celownikiem PZU-7 karabinu maszynowego Kord. Zasięg obserwacji w poziomie pozwala na wykrycie na dystansie 700 m w reżimie pasywnym oraz 800 m – w aktywnym. Dowódca może jednak korzystać z celownika nocnego działonowego Buran-PA i dzięki temu przejąć kontrolę nad uzbrojeniem w reżimie Dubl i prowadzić ogień wszystkimi rodzajami amunicji, z wyjątkiem pocisków rakietowych. Poza tym dowódca posiada zestaw ? peryskopów TNPO-160 w obrotowej wieżyczce.

Kierowca posiada peryskop TNPO-168W lub dzienno-nocny przyrząd obserwacyjny TWN-5 o zasięgu widzenia 80-180 m – odpowiednio w reżimie pasywnym lub aktywnym. Urządzenia łączności UKF pojazdu to radiostacja R-163-50U Akweduk i odbiornik R-163UP, a telefon wewnętrzny – R-174. Na wieży pojazdu zamontowany jest system obrony TSzU-1 Sztora-1 z dwoma promiennikami zakłócającymi OTSzU-1-7, czterema czujnikami opromieniowania laserem TSzU-1-1 i TSzU-1-11 oraz dwoma blokami po 6 wyrzutni 902W dla granatów dymnych 3D6M lub aerozolowych 3D17, pulpity sterowania systemem znajdują się na stanowisku dowódcy czołgu.

Pojazd ma system przeciwpożarowy i przeciwchemiczny 3EC13-1 Iniej z czujnikami optycznymi OD1-1S i termicznymi TD1 oraz halonem 114W2 lub 13W1 o czasie działania do 0,15 sekundy z generatorem aerozolu Doping-2BT oraz układ ochrony przed bronią masowego rażenia GO-27. T-90 może być wyekwipowany w trały nożowe KTM-6M2, KTM-7 i naciskowy KTM-8 oraz lemiesz TBS-86. Teoretyczny przebieg T-90 to 2500 km do pierwszego przeglądu i 5000 km – do przeglądu głównego, natomiast resurs wozu – 11000 km lub 15 lat. Gąsienice mają przebieg 6000 km. Ergonomia stanowisk załogi wozu została poprawiona, ale z uwagi na objętość wnętrza i rozmieszczenie systemów i urządzeń wewnątrz pojazdu, nie zanotowano istotnej poprawy komfortu pracy załogi w stosunku do T-72. Obsługa pojazdu otrzymała jednak komplety umundurowania 6B15 Kowboj z twardymi hełmofonami TSz-5 Łunochod, które stały się z czasem podstawowymi we wszystkich pododdziałach czołgów rosyjskich wojsk lądowych.

Wersja dowódcza T-90, opracowana w ramach projektu Sambuk, otrzymała oznaczenie Obiekt 188K, czyli T-90K i została oficjalnie przyjęta do uzbrojenia w 1994 r., ale nie produkowana wówczas seryjnie. Pojazd posiada wszystkie elementy zastosowane T-90, a dodatkowym wyposażeniem wozu są radiostacja R-163-50K, rozkładane maszty o długości 4 m i 11 m, układ nawigacyjny TNA-4-3, busola artyleryjska PAB-2M oraz agregat prądotwórczy AB-1-P/28,5-V-U.

Wozy T-90 były produkowane dla sił zbrojnych Rosji w latach 1993-1996, według innych danych do 2004 r. Łącznie dostarczono wojskom lądowym Rosji około 125 sztuk. Natomiast dwa T-90K powstały dopiero w 2004 r.

T-90A, czyli nowa wieża

Tymczasem doświadczenia z konstruowania, produkcji oraz eksploatacji wersji czołgu przeznaczonej dla Indii, tj. T-90S, pozwoliły biuru konstrukcyjnemu UWZ na dopracowanie Obiektu 188. W nowej odmianie wozu wykorzystano również doświadczenia z wcześniejszych prac rozwojowych Motoboł i Rogatka-1 oraz z doświadczeń zdobytych w czasie prac nad następcą T-72 – czołgiem Obiekt 187. W projekcie nowej wersji T-90, oznaczonej Obiekt 188A1 zastosowano – oprócz udoskonaleń znanych eksportowego T-90S – największą zmianę konstrukcyjną od czasu wprowadzenia T-72 do uzbrojenia w 1973 r., czyli spawaną wieżę, pochodzącą z prototypowego czołgu Obiekt 187. Jej wprowadzenie było decyzją po części wymuszoną – w latach dziewięćdziesiątych w Rosji i na Ukrainie zlikwidowano ostatnie linie do odlewania wież czołgowych.

T-90S 1

Eksportowy czołg T-90S w pierwszej wersji, czyli protoplasta T-90A, z wieżą odlewaną i celownikiem nocnym ESSA.

Oprócz tego Obiekt 188A1 miał także ulepszenia wprowadzone w T-90S, tj. udoskonalone zawieszenie z nowymi wałkami skrętnymi, wahaczami i amortyzatorami, wzmocniony silnik W-92S2, kamerę cofania, czy elektromagnetyczny system przeciwminowy SEMZ-23.

Początkowo rosyjski resort obrony nie zamierzał kontynuować zakupów T-90, ale w 2003 r. podjęto decyzję o zamówieniu kolejnych serii T-90. Po „wznowieniu” produkcji Obiektu 188 dla sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej, uzgodniono dostawy pojazdów w najnowszej odmianie T-90A, czyli Obiekt 188A1, która oficjalnie przyjęta została do uzbrojenia armii rosyjskiej w 2004 r. Wersja dowódcza, czyli T-90AK, nosi oznaczenie Obiekt 188A1K.

Wieża ma konstrukcję z płyt spawanych średniej i wysokiej twardości z wewnętrznymi komorami na wkłady pancerza specjalnego. Ocenia się, że wkłady stanowią moduły niewybuchowego pancerza reaktywnego NERA (Non Energetic Reactive Armor). Zewnętrzna czołowa ściana wieży ma grubość 65 mm, wewnętrzna – 150 mm. Strop stanowi płaską monolityczną płytę pancerną o grubości około 20 mm. Ściany boczne mają z kolei grubość 75 mm. Na kadłubie i wieży zamontowano zmieniony ERA 4S23 Kontakt-5 w ilości 12 bloków na przodzie kadłuba, 6 sztuk na jego bokach i 8 modułów klinowych na wieży, dodatkowo stop wieży jest chroniony przez 21, mniejszych niż standardowe, kostek pancerza reaktywnego.

T-90A 3

T-90A na poligonie, widoczny kształt górnej części spawanej wieży.

Poprawiono również, ale nadal w prosty i mało perspektywiczny sposób, manewrowość czołgu. Zastosowano bowiem silnik W-92S2 o mocy 736 kW (1000 KM), w którym wprowadzono sprężarkę napędzaną gazami spalinowymi i odpowiednio wzmocniono układ przeniesienia napędu, w tym przekładnie pośrednią i skrzynie biegów, który jednak nadal nie jest demontowany jako całość.

T-90A posiada armatę 2A46M-5 (D-81M5), standaryzowaną w 2005 r., w której lufa jest sztywniejsza, wymieniono także łożyska w po raz kolejny zmodyfikowanej kołysce działa. Sam mechanizm załadowania AZ185M1 został zmodyfikowany i posiada kasety amunicyjne o długości zwiększonej z 680 mm do 740 mm, pozwalające na załadowanie pocisków podkalibrowych z dłuższymi penetratorami. W T-90A i kolejnych modyfikacjach Obiektu 188 zamontowano ulepszony stabilizator 2E42-4 Żasmin z napędami wieży o zwiększonej prędkości do 20 stopni/s a przerzutowej – do 40 stopni/s, a także średnim błędzie stabilizacji zmniejszonym do około 0,3 mrad w obu płaszczyznach. Wprowadzono nowy wielkokalibrowy karabin maszynowy 6P49 Kord kalibru 12,7 mm na stanowisku ZU-72M obsługiwanym przy otwartym lub zamkniętym włazie dowódcy.

T-90A

Czołg T-90A.

W jednostce ognia wprowadzono amunicję wielozdaniową do nowego działa reprezentowaną przez nabój 3WOF-36 z pociskiem odłamkowo-burzącym 3OF-26 z programowanym zapalnikiem czasowym, T-90A wyposażono w zmodyfikowany system Ajnet-M.

Nowe uzbrojenie rakietowe, które wprowadzono równolegle z rozpoczęciem dostaw T-90A, nabój rakietowy 3UBK-14F z pociskiem 9M119F1 z ładunkiem odłamkowo-burzącym 9N142F do zwalczania celów „miękkich”. Pociski Inwar mają prędkość średnią 340 m/s, naprowadzane są półautomatycznie w kodowanej wiązce laserowej emitowanej przez celownik działonowego i posiadają zasięg w przedziale 100-5000 m lub 100-3500 m w wersji 9M119F1. Naprowadzanie rakiet jest możliwe w czasie jazdy z prędkością do 30 km/h. Jednostka ognia T-90A wynosi 42 naboje, z tego 22 w automacie załadowania.

Wieża-T-90A

Wieża T-90A, widoczna spawana konstrukcja korpusu.

W systemie kierowania ogniem planowano zamontować znany z T-90 celownik nocny działonowego T01-P02T Agawa-2 z kamerą termowizyjną pierwszej generacji lub nowy T01-P06 Nokturn. Rosyjskie termowizory Agawa-2 okazały się jednak ostatecznie tak zawodne, że na pierwszych pojazdach seryjnych zamontowano celownik nocny działonowego T01-K05 Buran-M z noktowizorem pasywnym EPM-59G Miraż-K o zasięgu w trybie pasywnym 1800 m i aktywnym 1500 m, natomiast od 2006 r. na T-90A montowane są białoruskie celowniki nocne ESSA z termowizorem Thales Catherine-FC o powiększeniu o powiększeniu 4,8 raza i zasięgu 4000 m. ESSA jest stabilizowany w obu płaszczyznach i zintegrowany z układami kompleksu prowadzenia ognia 1A45T Irtysz-T, który posiada m.in. nowy blok balistyczny 1W216-M1. Do obserwacji i śledzenia celów termowizor wykorzystuje dane wypracowane przez system kierowania ogniem, a obraz z Catherine-FC jest widoczny w okularze przyrządu działonowego oraz może być wyświetlany na monitorach umieszczonych na stanowiskach działonowego i dowódcy. Ten ostatni dysponuje przyrządem T01-K01 Agat-MP.

T-90 (T-72BU) T-90A T-90SM
Oznaczenie Obiekt 188 Obiekt 188A1 Obiekt 188M
Rok 1992 2006
Masa bojowa 46,5 tony 47 ton 48 ton
Silnik W-84MS W-92S2 W-92S2F
Układ przeniesienia napędu Mechaniczny Mechaniczny Mechaniczny
Pancerz reaktywny 4S22 Kontakt-5 4S23 Kontakt-5 4S24 Relikt
Armata 2A46-M2 2A46-M5 2A46-M5
Układ stabilizacji 2E42-4 Żasmin 2E42-4 Żasmin 2E42-4 Żasmin
System rakietowy 9K119 Refleks 9K119-1 Refleks 9K119M Refleks-M
Sprzężony karabin maszynowy 6P7K PKTM 6P7K PKTM 6P7K PKTM
Wielkokalibrowy karabin maszynowy 6P17 NSW-T 6P49 Kord 6P49 Kord
Zdalnie sterowane stanowisko strzeleckie T05BW-1
Kompleks kierowania ogniem 1A45T Irtysz 1A45T Irtysz Kalina
System kierowania ogniem 1A42 1A42
Celownik dzienny działonowego 1G46 Promiń 1G46 Promiń PNM Sosna-U
Celownik nocny działonowego T01-K01 Buran-PA T01-K05 Buran-M lub ESSA PNM-T Sosna-U
Peryskopy działonowego TNP-165A TNP-165A TNP-4
Przyrząd obserwacyjny dowódcy TKN-4S Agat-S TKN-4MP Agat-MP PKP-T Sokolnyj Głaz
Peryskopy dowódcy TNPO-160 TNPO-160 TNP-4
Peryskopy kierowcy TNPO-168/TWN-5 TNPO-168/TWN-5 TWN-10 + TWKT-95
System ochrony pojazdu TSzU-1 Sztora-1 TSzU-1M Sztora-1M Tsz-U-1-2M Sztora-2M
Wyrzutnie granatów dymnych 902A 902A 902A
System ppoż. 3EC13-1 Inej 3EC13-1 Inej 3EC13-1 Inej
System ochrony przed bronią ABC GO-27 GO-27 PUKZ-1A
Radiostacja R-163-50U + R-163-UP R-163-25U-Je + R-163-UP R-168-5-UW i R-168-25U
System łączności wewnętrznej R-174 R-168AWSK-B R-168AWSK-B
System nawigacji GPK-59 Gamma-2 14C821 Grot-W

T-90A jest wyposażony w radiostację R-163-25U-Je Akweduk i odbiornik R-163-UP oraz system łączności wewnętrznej R-168AWSK-B, układ przeciwpożarowy 3EC13-1 Iniej, moduł ochrony przed bronią masowego rażenia GO-27, urządzenia trałowe, a także lemiesz. Według oficjalnych danych pojazdy ostatnich serii miały być wyposażone w systemy wymiany informacji PTK-T-2 dla wozów szeregowych i PTK-T-1 dla T-90AK oraz układ nawigacyjny Gamma-2 z odbiornikiem satelitarnym układu GLONASS, ale dostępne źródła nie potwierdzają tego faktu.

System obrony T-90A to nowsza wersja TSzU-1M Sztora-1M z dwoma promiennikami zakłócającymi OTSzU-1-7, czterema czujnikami opromieniowania laserem TSz-1 i TSz-1-11 oraz dwoma 6-lufowymi wyrzutniami 902W dla granatów dymnych 3D6M lub aerozolowych 3D17, pulpity sterowania systemem znajdują się na stanowisku dowódcy czołgu.

T-90A 1

Czołgi T-90A.

Wersja dowódcza T-90AK posiada dodatkowe radiostacje R-163-25U i R-163-50K, rozkładany maszt o długości 11 m, układ nawigacyjny TNA-4-3, busolę artyleryjską PAB-2M oraz agregat prądotwórczy AB-1-P/28,5-V-U.

W latach 2004-2011 wyprodukowano i przekazano siłom lądowym Federacji Rosyjskiej 337 sztuk nowych czołgów, z tego w latach 2004-2005 30 wozów T-90A, w okresie 2006-2009 180 pojazdów T-90A i 7 dowódczych T-90AK oraz w 2010 i 2011 r. – 120 wozów T-90A i T-90AK. W tym ostatnim przypadku liczbę pojazdów dowódczych określa się na kilkanaście sztuk.

T-90M(S), czyli zmodyfikowana wieża i pancerz reaktywny Rielikt

Jeszcze w 2003 r. rozpoczęto prace nad kolejną modernizacją wozów T-72 i T-80, która miała polegać m.in. na zabudowaniu nowego uniwersalnego modułu wieżowego UBM. Spośród dwóch konkurencyjnych projektów – Proryw z biura konstrukcyjnego w Niżnym Tagile i Burłak, opracowanego przez KBTM z Omska, wybrano koncept omski, jednak z uwagi na brak możliwości spełnienia wymagania co do modułowego opancerzenia zasadniczego UBO, program zakończono w 2009 r. Powrócono zatem do zmodyfikowanej wieży z T-90A, nazwanej Proryw-2, która została umieszczona na dostosowanym podwoziu T-90, a sam pojazd oznaczono Obiekt 188M. Prace konstrukcyjne i badania gotowego czołgu, który otrzymał symbol T-90MS, sugerujący, że jest to eksportowy wariant modernizacji, trwały w latach 2010-2011. Pojazd posiada kadłub przejęty z poprzedniej wersji T-90, nie zdecydowano się na radykalne przekonstruowanie tej części pojazdu pomimo, że już w latach osiemdziesiątych zastosowano nowe i znacznie efektywniejsze rozwiązania przodu kadłuba w Obiekcie 187 – klasyfikowanym wówczas jako następca T-72. Szersze są także fartuchy boczne, osłaniające układ jezdny z panelami pancerza reaktywnego w przedniej części i pancerzem prętowym w tylnej. Integralną częścią czołgu jest elektromagnetyczny system przeciwminowy SEMZ-2E.

T-90MS 1

Prototyp „zmodernizowanego” T-90S.

Wieża ma zasadniczą konstrukcję tożsamą z zastosowaną na T-90A, jednak prawdopodobnie zastosowano wzmocniony pancerz czołowo-boczny wieży, jarzmo armaty ma dodatkową klinową osłonę, a boki niszy są obudowane osłoną prętową. W 2013 r. zaprezentowano pojazd z dodaną niewielką niszą z tyłu wieży, który spełnia rolę częściowej przeciwwagi i mieści przedział z dodatkową amunicją do armaty w ilości 10 sztuk, podawaną ręcznie z zewnątrz.

Na T-90MS zastosowano pancerz reaktywny 4S24 Relikt z modułami w ilości 12 sztuk na przedniej górnej płycie kadłuba i po 12 na każdym boku, na wieży znajduje się 10 modułów Relikta w różnych konfiguracjach. Dodatkowo strop wieży jest wzmocniony przed amunicją artyleryjską modułami dodatkowego pancerza, prawdopodobnie opracowanymi w ramach projektu Kaszin.

Napęd pojazdu stanowi wzmocniony silnik wysokoprężny W-92S2F o mocy 830 kW (1128 KM) przy 2100 obr./min. z automatyczną skrzynią biegów. Sforsowano go po raz kolejny, a większą moc posiada dzięki zwiększeniu wydajności sprężarki powietrza, poprawieniu sprawności chłodzenia oraz zwiększeniu ilości wtryskiwanego do cylindrów paliwa. W związku z wątpliwościami, co do wymaganej trwałości jednostki napędowej ulepszono zarówno jej konstrukcję (podwyższenie sprawności filtrów, układu chłodzenia), jak i technologię wykonania podzespołów. Planowane jest zastosowanie po raz kolejny udoskonalonego silnika W-99 o mocy 880 kW (1196 KM). Układ przeniesienia napędu pozostał mechaniczny, z przekładnią pośrednią planetarnymi skrzyniami biegów i planetarnymi przekładniami bocznymi, ale w podsystemie sterowania zastosowano – po raz pierwszy w czołgu rodziny T-72 – wolant kierowcy, jest to rozwiązanie znane z prototypowego Obiektu 187. W układzie jezdnym nowe koła o zwiększonej wytrzymałości i tej samej średnicy 750 mm, co we wszystkich odmianach T-72.

T-90MS 4

Prototyp „zmodernizowanego” T-90S.

Główne uzbrojenie pozostało niezmienione – armata 2A46M-5 ze sprzężonymi karabinem maszynowym PKTM – jednak kolejny raz zmodyfikowano automat ładowania AZ185M2 o pojemności 22 pocisków i ładunków miotających. Dodatkowe osiem pocisków i ładunków miotających znajduje się wewnątrz przedziału bojowego. W zasobniku w wieży przewożone jest 10 dodatkowych pocisków i ładunków miotających. Czołg posiada moduł Ajnet-M do programowania zapalników czasowych pocisków odłamkowych. Z armaty można odpalać wszystkie pociski artyleryjskie i wspomniane wcześniej kierowane rakiety systemu 9K119M Refleks-M. Podstawowymi nabojami przeciwpancernymi miały być 3WBM-22 z pociskiem podkalibrowym 3BM-59 Swiniec-1 i 3WBM-23 z pociskiem 3BM-60 Swiniec-2, oba z nowymi wzmocnionymi ładunkami miotającymi 4Ż96 Ozon-T. W skład jednostki ognia mogą wejść, oprócz wspomnianych, także naboje 3WOF-77W z pociskami odłamkowo-burzącymi 3OF-54, a także nabój 3WSz-7 z pociskiem szrapnelowym 3Sz-7 Woron.

Zamiast wkm 6P49 Kord zamontowano na wieży zdalnie sterowane i lekko opancerzone stanowisko strzeleckie T05BW-1 uzbrojone w karabin maszynowy 6P7K PKTM kalibru 7,62 mm z zapasem 800 nabojów lub wkm kalibru 12,7 mm z zapasem 300 nabojów. Według oficjalnych informacji w UBM Proryw-2 miałaby w przyszłości zostać zamontowana armata 2A82 kalibru 125 mm przeznaczona dla perspektywicznego czołgu Obiekt 148, czyli T-14 Armata.

Kompleks kierowania ogniem „zmodernizowanego” T-90 to zmodyfikowany system Kalina, znany m.in. z T-72B2 Rogatka i T-72B3. System składa się z celownika działonowego PNM-T Sosna-U i przyrządu obserwacyjno-celowniczego dowódcy PKP-T Sokolnyj Głaz, monitorów dowódcy i działonowego, cyfrowego komputera balistycznego i czujników: meteorologicznego DW-B, temperatury ładunku miotającego i pochylenia czopów armaty, a także układ pomiaru ugięcia lufy UUI-1. Oprócz zasadniczych przyrządów, załoga dysponuje rezerwowym układem celowniczym armaty, z kamerą dzienno-nocną, o zasięgu 2000 m w dzień i 1000 m w pogodną noc.

PNM-T Sosna-U dysponuje kanałem dziennym z powiększeniami 4 lub 12 razy, termowizorem Catherine-FC, dalmierzem laserowym i podświetlaczem laserowym dla pocisków rakietowych, a PKP-T Sokolnyj Głaz kanałem dziennno-nocnym z kamerą, termowizorem Catherine-FC i dalmierzem laserowym. Oba przyrządy posiadają także autotrackery – ASC. Dodatkowo opracowano projekt integracji systemu kierowania ogniem z modułem automatyzacji dowodzenia batalionem czołgów w ramach pracy projektowo-badawczej Polzunok.

T-90M stanowisko działonowego i dowódcy

Wnętrze T-90MS, z lewej stanowisko działonowego, z prawej – dowódcy.

Ponadto działonowy posiada dwa peryskopy dzienno-nocne TNP-4E-06, a dowódca – osiem takich przyrządów wokół wieżyczki. Właz dowódcy ma nową konstrukcję, wzorowaną na pantografowych rozwiązaniach izraelskich typu Urdan. Nowością są także cztery kamery obserwacji okrężnej TWKT-95N19 na wieży. Kierowca dysponuje przyrządem obserwacyjnym TWN-10 z kanałami telewizyjnym i termowizyjnym oraz kamerą cofania TWKT-95N19, a obraz z tych przyrządów wyświetlany jest na monitorze, na którym prezentowane są także dane o parametrach pracy układów czołgu.

System obrony wozu tworzy układ TSzU-1-2M, czyli Sztora bez promienników zakłócających, ale z nowymi czujnikami opromieniowania TSzU-1-11, oraz dwa bloki 902W po 6 wyrzutni granatów dymnych z modułem ich ręcznego lub automatycznego odpalania. Dodatkowo pojazd może być pokryty modułami maskującymi Nakidka lub nowszymi Tiernownik. W miejsce standardowego urządzenia ochrony przed bronią masowego rażenia zastosowano nowy czulszy system PUKZ-1A.

Wyposażenie łączności i nawigacji T-90M i jego odmian jest najbogatsze ze wszystkich dotychczas opracowanych wersji czołgu i obejmuje układ identyfikacji pojazdów lądowych Remieszok, system łączności i transmisji danych szczebla taktycznego Sozwiezdje-M2, układy nawigacji satelitarnej 14C821 Grot-W i nawigacji bezwładnościowej. Aparatura Sowiezdje-M2 na T-90MS integruje radiostacje R-168-5-UW i R-168-25U, antenę R-168-BSzDA, blok szyfrujący T-236W, system łączności wewnętrznej R-168AWSK-B i pulpit sterowania, połączone siecią Ethernet. Cała elektronika połączona jest szyną danych R52070-2003.

T-90MS

Czołg w konfiguracji pokazanej po raz pierwszy w 2013 r., widoczna „nisza” wieży.

Na lewej półce nadgąsienicowej zabudowano opancerzony pomocniczy agregat prądotwórczy DGU5-P27,5WM-1 o mocy 5 kW lub DGU7-P27,5-WM-1 o mocy 7 kW. Opcją jest natomiast montaż systemu klimatyzacji KE-2K. System przeciwpożarowy 3EC13-1 Iniej współpracuje z blokiem automatycznego wyłączania silnika BAS-6M.

Czołgi T-90M nie zostały jednak zamówione przez ministerstwo obrony Federacji Rosyjskiej, mimo że UWZ złożyły propozycję produkcji seryjnej pojazdów dla rosyjskich sił lądowych i prawdopodobnie pozostaną ofertą eksportową, z różnymi konfiguracjami wyposażenia.

Copyright © Redakcja Militarium

Radzieckie i ukraińskie czołgi nowej generacji – od Obiekt 450 do Obiekt 477A1 Nota

Najbardziej nowoczesne i zarazem awangardowe czołgi końca istnienia ZSRR powstały w biurze konstrukcyjnym Charkowskich Zakładów Budowy Środków Transportu im. Małyszewa (ChZTM) kierowane przez A. Morozowa.

W tym ośrodku stworzono w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ub. wieku projekty kilku wozów nowej generacji, których rozwiązania konstrukcyjne były pewną podstawą do stworzenia dwóch współczesnych rosyjskich wozów: Obiekt 195 oraz najnowszego Obiekt 148, czyli czołgu T-14 Armata.

Obiekt 450, czyli T-74

Już 1972 roku rozpoczęto w ChZTM projektowanie wozu Obiekt 450 (T-74), który zrywał z klasyczną koncepcją układu konstrukcyjnego ówczesnych czołgów. Analizy potencjalnych trafień środkami przeciwpancernymi przeciwnika w czołg skłoniła konstruktorów z Charkowa do opracowania pojazdu niewielką bezzałogową lub niskoprofilową wieżą z całym zapasem amunicji w kadłubie. Również załoga zajmowała swoje miejsca w kadłubie. Mniejsza masa wieży i wypracowany dzięki temu zapas nośności umożliwiły wzrost osłony kadłuba pojazdu. Kadłub miał z przodu jednolitą płytę pancerną zbudowana z kilku warstw stali i tekstolitu szklanego, za którą umieszczono zbiornik paliwa. Trzyosobowa załoga zajmowała miejsca w kadłubie – siedzący w środku, w niewielkim koszu wieży pod jej łożyskiem. Za przedziałem załogi znajdował się chroniony przedział amunicyjny (35-40 sztuk amunicji scalonej) i automat załadowania. Podajnik automatu miał wybierać nabój z kadłubowego magazynu i ładować go przez luk w tyle wieży, wymagało to każdorazowego zgrywania osi armaty z osią podajnika, co zmniejszało szybkostrzelność. Napęd stanowił silnik wysokoprężny 5TDF o mocy 515 kW (700 KM) z mechanicznym układem przeniesienia napędu. W niewielkiej, lekko opancerzonej wieży Obiektu 450 zamontowano armatę kal. 125 mm, sprzężoną z dwoma na wielkokalibrowymi karabinami maszynowymi kal. 12,7 mm, trzeci wkm na szczycie był zdalnie sterowany przez dowódcę. Masa pojazdu sięgała 40 ton.

Czołg Obiekt 450

Czołg Obiekt 450.

Projekt Obiektu 450 zakończono w 1974 roku, mimo przeprojektowania podajnika w celu zwiększenia szybkostrzelności. O przerwaniu prac zadecydowały m.in. niemożność skonstruowania wystarczająco sprawnego układu obserwacyjno-celowniczego dla załogi siedzącej w kadłubie (szczególnie dowódcy), a nie relatywnie wysoko w załogowej wieży.

Obiekt 490, czyli Buntownik

Kolejny projekt awangardowego czołgu nowej generacji zainicjowano w ChZTM oficjalnie w 1980 roku. Pierwsza koncepcja pojazdu, oznaczonego Obiekt 490, wskazywała, że powinien mieć dwuosobową załogę siedzącą w niskoprofilowej wieży po obu stronach armaty kal. 125 mm. Amunicja miała być umieszczona w niszy wieży i kadłubie. Bardzo skomplikowany miał być system obserwacyjno-celowniczy z trzema niezależnymi zespołami celowników panoramicznych, kamerami i radiolokatorami, również system kierowania miał być półautomatyczny. Z uwagi na nierealny układ konstrukcyjny, w 1982 roku zmieniono założenia projektowe i opracowano mniej zaawansowany technicznie pojazd, który nazwano Obiekt 490A Buntar (Buntownik).

Czołg Obiekt 490A Buntar

Czołg Obiekt 490A Buntar.

Z uwagi na problemy techniczne z zapewnieniem świadomości sytuacyjnej załodze zajmującej miejsca nisko w kadłubie, w Buntarze zaproponowano układ pośredni – z niskoprofilową załogową wieżą. W przedniej części kadłuba umieszczono zbiornik paliwa (z zapasem amunicji dodatkowej) i przedział kierowcy, następnie przedział podwieżowy i z tyłu – przedział napędowy z silnikiem 5TDF, a docelowo 6TD o mocy 736 kW (1000 KM). Przód kadłuba chroniony był przez kombinowany układ pancerza wielowarstwowego (stal i ceramika lub tekstolit szklany) z modułami pancerza specjalnego ze zintegrowanymi kasetami wypełnionymi modułami pancerza reaktywnego ERA. Boki kadłuba chronione były przez pancerz wielowarstwowy (stal i ceramika lub tekstolit szklany) i segmenty pancerza dodatkowego zawierającego również zintegrowane kasety na elementy ERA. Wieża pojazdu była załogowa, niskoprofilowa, z zewnętrznie lawetowaną armatą, spawana z płyt stalowych rozdzielonych warstwą ceramiki – dodatkowo front wieży oraz jej boki osłonięte były przez moduły pancerza specjalnego. Uzbrojeniem głównym czołgu Obiekt 490A była armata 2A66M kal. 125 mm, docelowo nowa armata kal. 130 mm. Na wieży pojazdu miał się znajdować sprzężony z przyrządem dowódcy i sterowany odległościowo wkm. Amunicję do armaty umieszczono w wieży z prawej strony, a automat załadowania  – pod zamkiem armaty. System obserwacyjno-celowniczy obejmował dwa zespoły przyrządów obserwacyjno-celowniczych dowódcy, w tym jeden panoramiczny przyrząd oraz celownik działonowego. Masa pojazdu sięgała 48 ton.

Czołg Obiekt 490A Buntar_2

Czołg Obiekt 490A Buntar.

Dwa prototypy Obiektu 490A Buntar, zbudowane latach 1984-1985, przeszły próby i okazały się pojazdami – jak na prototypy – udanymi. Jednak jeszcze w 1984 roku podjęto w ZSRR decyzję, że czołgi nowego pokolenia będą uzbrojone w armatę kal. 152 mm ze znacznie dłuższą amunicją (1300 mm) niż w działach kal. 125 mm (780 mm). Spowodowało to, że prace nad Buntarem zostały w Charkowie wstrzymane na rzecz nowej konstrukcji.

Obiekt 477, czyli Bokser

Nowym pojazdem miał być Obiekt 477, którego opracowywanie rozpoczęto jeszcze w 1984 roku. Bokser zachowywał ogólną koncepcję poprzednika z niskoprofilową wieżą, jednak zupełnie inaczej rozwiązano kwestię automatu załadowania.

Układ konstrukcyjny nowego pojazdu był następujący: z lewej strony przodu kadłuba znajdował się przedział kierowania, z prawej rozmieszczono zbiornik paliwa. Następnie, w przedziale niskoprofilowej załogowej wieży, siedzieli dowódca i działonowy – pomiędzy nimi znajdował się magazyn amunicji natychmiastowego użycia (8 szt. nabojów i ładunków miotających) wraz z automatem załadowania. Główny magazyn amunicji (32 szt. nabojów i ładunków miotających) umieszczono za przedziałem wieżowym. Tył kadłuba zajmował przedział napędowy z silnikiem 6TD i układem przeniesienia mocy.

Przód kadłuba stanowił moduł pancerza stalowo-ceramicznego dodatkowo osłonięty pancerzem reaktywnym. Osłona burt kadłuba składała się z wielowarstwowego pancerza z zewnętrznymi ciężkimi fartuchami balistycznymi z elementami reaktywnymi. Konstrukcja stopu kadłuba, czoła oraz stopu wieży miała również konstrukcję wielowarstwową. Włazy załogi były podobnej grubości i ze względu na swoją masę miały hydrauliczne wspomaganie otwierania. Strop kadłuba, włazów i wieży pokrywać miały lekkie panele pancerza reaktywnego ERA przeciw głowicom kumulacyjnym.

Czołg Obiekt 477 Bokser

Czołg Obiekt 477 Bokser.

Uzbrojenie główne Obiektu 477 stanowić miała armata ŁP-81 kal. 152 mm z automatem załadowania, będącym pochodną układu karuzelowego znanego z czołgów rodziny T-72. Magazyn amunicji natychmiastowego użycia był uzupełniany samoczynnie pociskami i ładunkami miotającymi z głównego przedziału amunicyjnego. Uzbrojeniem dodatkowym miała być sprzężony z działem karabin maszynowy kal. 7,62 mm oraz zamontowana na wieży armata automatyczna 2A72 kal. 30 mm. System obserwacyjno-celowniczy Obiekt 477 obejmował panoramiczny przyrząd obserwacyjno-celowniczy dowódcy z kamerą termowizyjną, celownik działonowego z termowizorem, oba wyposażone w układ automatycznego wykrywania i śledzenia celów. Bokser miał czujniki ostrzegawcze, wyrzutnie granatów dymnych, układ ochrony przed bronią masowego rażenia, pomocniczą jednostkę zasilającą małej mocy, otrzymać miał również system aktywnej ochrony hard-kill. Masa pojazdu sięgała 55 ton.

Projekt czołgu uznano za perspektywiczny, jednak największy problem stwarzał skomplikowany automat załadowania, awaryjność układu obserwacyjno-celowniczego oraz brak kamer termowizyjnych odpowiedniej jakości. Do zakończenia programu na etapie prototypów przyczyniła się głównie kolejna decyzja o zmianie uzbrojenia głównego – na armatę ŁP-83 kal. 152 mm z jeszcze dłuższą (1800 mm) amunicją. Do tego doszło także wykradzenie z biura w Charkowie części planów oraz zdjęć nowego pojazdu i ich przekazanie USA, a także rozgrywki polityczne na szczeblu kierowniczym w radzieckim przemyśle zbrojeniowym w latach osiemdziesiątych.

W konsekwencji, w ChZTM zdecydowano o przeprojektowaniu konstrukcji bazującej na Bokserze, ale z nowym uzbrojeniem i aranżacją kadłuba. Nowy pojazd miał rywalizować z konkurencyjnymi prototypami czołgów nowej generacji dla Armii Czerwonej: Obiektem 299 z Leningradu oraz Obiektem 187A z Uralskiej Fabryki Wagonów (UWZ).

Obiekt 477A, czyli Młot

Nowy charkowski pojazd nazwano Obiekt 477A Mołot (Młot). Dość szybko, bo w 1989 roku zbudowano pierwszy prototyp pojazdu. Podstawową różnicą w stosunku do Obiektu 477 Bokser było zastosowanie nowej armaty ŁP-83 kal. 152 mm z dłuższą lufą oraz innego systemu zasilania w amunicję pozwalającego na używanie dwudzielnej amunicji o długości do 1800 mm.

Czołg Obiekt 477A Mołot_1

Czołg Obiekt 477A Mołot.

Pewnym zmianom uległ również pancerz pojazdu – grubość modułu frontu kadłuba pogrubiono, zmniejszono natomiast grubość warstwowego pancerza burt, ale pogrubiono ciężkie burtowe fartuchy balistyczne. Dla Mołota opracowano nowy pancerz reaktywny, który pierwotnie miał bazować na modułach ERA typu Kontakt-5. W celu zachowania limitu masy czołgu zdecydowano o szerokim wykorzystaniu komponentów z tytanu, w elementach kadłuba, włazów załogi, cytadeli i pancerza modułowego wieży.

W środkowej części kadłuba, pomiędzy miejscami dowódcy i działonowego – umieszczono bęben z 10 sztukami amunicji, z którego ładowano armatę. Główne magazyny amunicyjne (w układzie taśmowym lub bębnowym) znajdowały się po bokach przedniej części kadłuba – po obu stronach przedziału kierowania. Każdy z magazynów nich mieścił po 12 kompletów amunicji kal. 152 mm. Łącznie zatem jednostka ognia wynosiła 34 sztuki amunicji armatniej.

Pojazd miał napędzać silnik wysokoprężny 6TD-2 lub turbina gazowa GTD-1250 – w obu przypadkach wymagano mocy układu napędowego na poziomie 1104-1214 kW (1500-1650 KM). Przeniesienie mocy miała zapewniać automatyczna siedmiobiegowa hydromechaniczna skrzynia przekładniowa. Masa pojazdu miała nie przekraczać 55-57 ton.

Czołg Obiekt 477A Mołot

Czołg Obiekt 477A Mołot.

System kierowania ogniem miał zostać jeszcze bardziej rozbudowany w porównaniu do poprzednika – planowano dodać radiolokator, autotracker oraz układ wymiany informacji o celach na szczeblu pododdziału. W skład systemu zarządzania walką miał wejść system identyfikacji swój-obcy, układ nawigacji inercyjnej i satelitarnej oraz opcję zdalnego sterowania pojazdem w pewnych sytuacjach.

Prototypy Obiektu 477A przeszły testy w latach 1992-1993. Wypadły one na tyle pomyślnie, że jeszcze w 1992 roku zadecydowano o zbudowaniu 50 przedseryjnych pojazdów. Miały one mieć zubożony w stosunku do prototypów system kierowania ogniem, bez docelowego panoramicznego przyrządu celowniczego dowódcy z kamerą termowizyjną, dalmierzem laserowym i autotrakerem. Armata ŁP-83 miała strzelać pociskami rakietowymi, ale prawdopodobnie jeszcze przed zakończeniem projektu zdecydowano o rezygnacji z tego typu uzbrojenia, na bazie konstatacji, że głowica kumulacyjna kal. 152 mm nie gwarantuje pokonania czołowego pancerza czołgu M1 Abrams.

Czołg Obiekt 477A1 Nota

Czołg Obiekt 477A1 Nota.

Po rozpadzie ZSRR charkowski ośrodek produkcji czołgów pozostał na Ukrainie. W Rosji podjęto w 1993 roku decyzję o opracowaniu przez biuro konstrukcyjne UWZ własnego czołgu nowej generacji oznaczonego jako Obiekt 195, a jednocześnie o kontynuowaniu prac nad Obiektem 477A. Zmodyfikowany pojazd otrzymał oznaczenie Obiekt 477A1 Nota. Nota otrzymała „nową” armatę 2A83 kal. 152 mm oraz mniej zawansowany system kierowania ogniem. W latach 1994-2000 powstały trzy prototypy, prawdopodobnie przebudowane z Obiekt 477A, równocześnie z pracami trwało testowanie czołgu Mołot – ostatnie strzelania w ramach badań przeprowadzono w 2000 roku. Na skutek zmian sytuacji geopolitycznej, w Rosji zadecydowano w 2001 roku o przerwaniu wspólnych prac i skupieniu się na rozwijaniu rodzimego układu zastosowanego w czołgu Obiekt 195.

Łącznie powstało jedenaście pojazdów testowych oraz prototypów charkowskiego czołgu nowej generacji w dwóch nieznacznie się różniących odmianach, tj. Obiekt 477A Mołot i Obiekt 477A1 Nota. Z trzech maszyn w finalnej konfiguracji (Obiekt 477A1) jedna lub dwie, wraz z kompletem dokumentacji technicznej, trafiły do zakładów UWZ w Niżnym Tagile.

Mimo fiaska programu Nota, według niektórych źródeł uruchomiono pracę nad jego wersją rozwojową Obiekt 477A2, kryptonim Biała (oznaczenie prawdopodobne). Czołg ten stanowić miał pojazd Obiekt 477A1, pozbawiony rosyjskich komponentów oraz ze zubożonym po raz kolejny systemem kierowania ogniem.

Copyright © Redakcja Militarium

Chińskie czołgi podstawowe – ewolucja (V)

Od lat dziewięćdziesiątych ub. wieku w Chinach opracowano kilka typów czołgów podstawowych, których konstrukcja jest pewną próbą zerwania z układem pojazdów poprzedniej generacji, czyli Typ 69 i Typ 80, przy zachowaniu niektórych kluczowych elementów wozów poprzedniej generacji, takich jak armata, zmechanizowany układ zasilania w amunicję rozdzielnego ładowania, czy podzespoły układu jezdnego.

Typ 90

Projektowanie czołgu rozpoczęto jeszcze w latach siedemdziesiątych w biurze konstrukcyjnym zakładów NORINCO. Początkowo planowano pojazd, w którym wykorzystano by korpus i układ jezdny radzieckiego T-72. Odmienne miało być uzbrojenie, obejmujące gładkolufową armatę kal. 120 mm z chińskim systemem kierowania ogniem, zachodni układ napędowy i przeniesienia mocy oraz spawana wieża rodzimej konstrukcji. Elementy pojazdu testowano na eksperymentalnym czołgu Typ 59G.

Type 90-II

Prototyp Typ 90-II.

Projekt otrzymał oznaczenie Typ 90-II i podlegał w czasie realizacji wielu zmianom. Początkowo w opracowywaniu pojazdu brało udział aktywnie kilka firm brytyjskich i francuskich. Później, wykorzystując ocieplenie stosunków rosyjsko-chińskich na początku lat dziewięćdziesiątych, zakupiono w Rosji nieujawnioną liczbę czołgów T-72 i dokumentację kluczowych podzespołów, które wykorzystano jako źródło kopiowania rozwiązań konstrukcyjnych. Według różnych informacji około połowy elementów nowego pojazdu pochodziło z wozów Typ 59, Typ 69 i Typ 85. Początkowo planowano zastosowane wieży z czołgu Typ 88C oraz uzbrojenia głównego w postaci rosyjskiej 125-mm armaty 2A46 z automatem załadowania. W pojeździe zastosowano znaczną część elementów czołgu T-72A (właściwie eksportowych wersji T-72M).

Wprowadzenie embarga w 1989 r. spowodowało, że ze wsparcia projektu wycofały się firmy zachodnie. Program był jednak nadal kontynuowany, zawarto bowiem kontrakt z Pakistanem na opracowanie nowego czołgu dla sił zbrojnych tego kraju, który pozwolił na dokończenie prac.

Pierwszy prototyp pojazdu Typ 90-II z silnikiem MTU 396 zblokowanym z przekładnią ZF LSG 3000 ukończono w 1990 r. Wieża z armatą kal. 125 mm pochodziła z czołgu Typ 88C i miała system kierowania ogniem IFCS-212 oraz układ stabilizacji będący pochodną rosyjskiego modelu 2E28M stosowanego m.in. w T-72M1. W kolejnym etapie prób na pojeździe zamontowano pancerz reaktywny FY. Drugi egzemplarz prototypowy miał silnik Perkins Condor CV-12-1200 z przekładnią SESM ESM 500 oraz zachodni system kierowania ogniem. Na trzecim egzemplarzu Typ 90-IIA planowano zamontować jednostkę napędową z czołgu Leclerc, tj. silnik SACM sprzężony z przekładnią ESM 500, ale z uwagi na embargo ostatecznie zdecydowano się na rozwiązanie ukraińskie, czyli silnik 6TD-2 z planetarnymi skrzyniami biegów. Ten ostatni wariant oznaczono Typ 90-IIM, a na potrzeby eksportowe – MBT-2000. Na jego bazie chiński przemysł ukończył zmodyfikowany wariant oznaczony VT-1A.

Type 90-II_2

Czołg Typ 90-II.

Kadłub czołgu Typ 90-II miał konstrukcje zbliżoną do T-72 i był spawany jednorodnych z płyt pancernych. Przednia górna płyta kadłuba miała konstrukcję wielowarstwową, zamontowano na niej również 28 modułów pancerza reaktywnego FY. Wieża spawana ze stali pancernej, z modułami pancerza specjalnego w części czołowej. Na wieży umieszczono również 15 elementów pancerza reaktywnego FY. Typ 90-II miał układ jezdny wzorowany na T-72, który składał się z sześciu par podwójnych kół nośnych zawieszonych niezależnie na wahaczach i wałkach skrętnych, dwóch kół napinających z przodu i dwóch kół napędzających z tyłu. Pierwsza, druga i szósta para kół miała amortyzatory hydrauliczne obustronnego działania. Gąsienice staliwne o szerokości 580 mm, podtrzymywane w górnym biegu przez trzy rolki.

W układzie napędowym przewidziano zastosowanie różnych wariantów silnika i przekładni zblokowanych w power-pack. Planowano wprowadzenie dwóch układów – niemieckiego z ośmiocylindrowym silnikiem MTU 396 o mocy 882 kW (1200 KM) z przekładnią Renk LSG3000 lub brytyjsko-francuskiego z dwunastocylindrowym silnikiem CV-12-1200 TCA o mocy 890 kW (1217 KM) z przekładnią SESM ESM 500. Ostatecznie zastosowano silnik 6TD-2 o mocy 881 kW (1200 KM) z układem ESM 500. Zapas paliwa wynosił 1400 litrów w zbiornikach wewnętrznych i zewnętrznych.

Type 90-IIM

Grafika przedstawiająca eksportowy czołg Typ 90-IIM.

Głównym uzbrojeniem czołgu Typ 90-II była armata gładkolufowa kal. 125 mm z przedmuchiwaczem i osłoną termiczną lufy. Kąty ruchu działa w pionie wynosiły od -6 do +14 stopni, napędy działa w pionie i wieży elektohydrauliczne. Armata mogła prowadzić ogień przeciwpancernymi pociskami kierowanymi. Z głównym uzbrojeniem sprzężono karabin maszynowy Typ 86  kal. 7,62 mm. Na wieży czołgu znajdował się wielkokalibrowy karabin maszynowy Typ 85 kal. 12,7 mm. Zapas amunicji obejmował 39 nabojów do armaty (z tego 22 w automacie załadowania, a 17 – w kadłubie), 500 nabojów do wielkokalibrowego karabinu maszynowego i 2250 nabojów do karabinu maszynowego. Po bokach wieży zamontowano dwa bloki po 6 wyrzutni granatów dymnych i odłamkowych. Stabilizator uzbrojenia był kopią rosyjskiego urządzenia 2E28M Sireń.

System kierowania ogniem to wersja rozwojowa układu ISFCS-212 (Typ 37) z czołgu Typ 85-IIAP ze zmodyfikowanym przelicznikiem balistycznym i nowym zespołem czujników. Pojazd miał przyrząd obserwacyjno-celowniczy dowódcy ze wzmacniaczem obrazu i dalmierzem laserowym. Powiększenie wynosiło 7,5 razy przy polu widzenia 7,5 stopnia. Przyrząd dowódcy mógł obracać się w azymucie w zakresie -/+90 stopni od osi symetrii kadłuba. Dodatkowo dowódca dysponował pięcioma peryskopami optycznymi. Celownik działonowego był nową wersją modelu znanego z wcześniejszych chińskich czołgów, ale integrował celownik dzienny, celownik termowizyjny i dalmierz laserowy o zasięgu 5000 m. Celownik dysponował czterokrotnym powiększeniem przy polu widzenia 20 stopni i dziesięciokrotnym przy polu widzenia 6 stopni. Termowizor i dalmierz laserowy o zasięgu 5000 m. Łączność zapewniała radiostacja Typ 889 i telefon wewnętrzny VIC-8.

Masa czołgu wynosiła 46 ton, wymiary: długość kadłuba 6900 mm, szerokość 3372 mm, wysokość do stropu wieży 2300 mm, prześwit 470 mm. Prędkość maksymalna sięgała 65 km/h, a zasięg 400 km, z dodatkowymi zbiornikami – 550 km. Pojazd mógł pokonywać przeszkody wodne o głębokości do 1,4 m, a po przygotowaniu do 5 m, ścianki pionowe o wysokości 0,85 m, rowy o szerokości 2,7 m i podjazdy o nachyleniu 30 stopni.

Type 90-IIM VT-1A

Czołg VT-1A (MBT-2000) sił zbrojnych Bangladeszu.

W 2003 r. czołgi VT-1A zostały wybrane przez Bangladesz, ale z uwagi na problemy finansowe zrezygnowano wówczas z zakupu. Po raz drugi wyboru dokonano w 2011 r. – pojazdy były dostarczane Bangladeszowi od 2013 r. W 2009 r. kontrakty na dostawy tych czołgów podpisały Maroko i Mjanma, oba państwa, z uwagi na ograniczone środki finansowe, zamówiły wozy z uproszczonym systemem kierowania ogniem i bez termowizorów. W tym samym roku czołg został wybrany przez siły zbrojne Peru, ale kontrakt został w atmosferze skandalu anulowany.

Głównym odbiorcą pojazdów w ostatecznej wersji znanej pod oznaczeniem Typ 90-IIM został Pakistan. Specjalna wersja czołgu oznaczona Al-Chalid została zamówiona przez resort obrony tego państwa w 2000 r.

Typ 98

Dalsza modernizacja pojazdu i wprowadzenie nowych rozwiązań konstrukcyjnych spowodowały zmianę oznaczenia czołgu – nowa odmiana otrzymała sygnaturę Typ 98. Pojazd po raz pierwszy pokazano publicznie w 1999 r., a dwa lata później rozpoczęto seryjną produkcję pod oznaczeniem Typ 98 (ZTZ98).

Type 98

Typ 98.

Przeprojektowano (wydłużono i podwyższono) kadłub, który jednak w swoich zasadniczych nawiązuje do rozwiązań pierwowzoru, czyli T-72M1, szczególnie w zakresie układu jezdnego. Kadłub czołgu Typ 98 jest spawany jednorodnych z płyt pancernych o grubości od 30 mm (tył-góra) do 70-100 mm (boki-przód-dół). Jedynie przednia górna płyta pancerza ma konstrukcję wielowarstwową. Wieża spawana ze stali pancernej z wewnętrznymi modułami pancerza specjalnego.

Układ bieżny składa się z sześciu par podwójnych kół nośnych zawieszonych niezależnie na wahaczach i wałkach skrętnych, dwóch kół napinających z przodu i dwóch kół napędzających z tyłu. Pierwsza, druga i szósta para kół ma amortyzatory hydrauliczne dwustronnego działania. Gąsienice staliwne o szerokości 580 mm, podtrzymywane w górnym biegu przez cztery rolki.

Napęd Typ 98 stanowi ośmiocylindrowy silnik wysokoprężny MTU WD396 o mocy 882 kW (1200 KM), stanowiący rozwinięcie odmiany MTU 396.

Uzbrojenie zasadnicze Typ 98 stanowi armata gładkolufowa ZPT-98 kal. 125 mm o długości lufy 48 kalibrów, z przedmuchiwaczem i osłoną termiczną lufy ze stopów aluminium. Kąty ruchu działa w pionie wynoszą od -6 do +14 stopni, napędy działa w pionie i wieży elektohydrauliczne. Armata może prowadzić ogień przeciwpancernymi pociskami kierowanymi. Z działem sprzężono karabin maszynowy Typ 86  kal. 7,62 mm. Na wieży czołgu znajduje się wielkokalibrowy karabin maszynowy Typ 85 kal. 12,7 mm. Zapas amunicji obejmuje 42 naboje do armaty (z tego 22 w automacie załadowania, a 19 – w kadłubie), 300 nabojów do wielkokalibrowego karabinu maszynowego i 2000 nabojów do karabinu maszynowego. Po bokach wieży zamontowano dwa bloki po 6 wyrzutni granatów dymnych i odłamkowych Typ 84. Stabilizator uzbrojenia jest kopią rosyjskiego urządzenia 2E28M Sireń.

Type 98_5

Typ 98 z gąsienicami z nakładkami gumowymi.

System kierowania ogniem obejmuje przyrząd obserwacyjny dowódcy, celownik działonowego, czujniki i przelicznik balistyczny. Przyrząd obserwacyjno-celowniczy dowódcy ze wzmacniaczem obrazu i dalmierzem laserowym z możliwością obrotu w poziomie. Powiększenie kanału dziennego wynosi 7,5 razy przy polu widzenia 7,5 stopnia. Dodatkowo dowódca dysponuje sześcioma peryskopami optycznymi. Celownik działonowego integruje celownik dzienny, celownik termowizyjny i dalmierz laserowy o zasięgu 5000 m. Celownik dysponuje czterokrotnym powiększeniem przy polu widzenia 20 stopni i dziesięciokrotnym przy polu widzenia 6 stopni. Łączność zapewnia radiostacja Typ 889W i telefon wewnętrzny VIC-8.

Masa czołgu wzrosła do 48 ton, wymiary: długość kadłuba 6900 mm, szerokość 3372 mm, wysokość do stropu wieży 2805 mm, prześwit 470 mm. Prędkość maksymalna sięga 65 km/h, a zasięg 400 km, z dodatkowymi zbiornikami – 550 km. Pojazd mógł pokonywać przeszkody wodne o głębokości do 1,4 m, a po przygotowaniu do 5 m, ścianki pionowe o wysokości 0,85 m, rowy o szerokości 2,7 m i podjazdy o nachyleniu 30 stopni.

Type 98G

Typ 98G.

W poprawionym Typie 98G (Typ 98A) na wieży zastosowano panele modułowego pancerza ukształtowane w kształt klina. Według najbardziej wiarygodnych informacji Moduły zawierają elementy pancerza reaktywnego NERA (Non Explosive Reactive Armour). Na przedniej płycie kadłuba umieszczono natomiast kostki pancerza reaktywnego ERA (Explosive Reactive Armour).

Na czołgach Typ 98 zamontowano system ochrony aktywnej JD-3, z czujnikami ostrzegawczymi LRW i generatorami LDSW, zakłócający działania układów naprowadzania przeciwpancernych pocisków kierowanych i oślepiający przyrządy obserwacyjne wozów bojowych przeciwnika. Na części wozów można zauważyć także system laserowy JT-1 służący do oślepiania przyrządów celowniczych przeciwnika.

Typ 99

Rozwinięciem wozu Typ 98G jest Typ 99, znany od 2000 r. Zmiana oznaczenia miała charakter formalny, bowiem czołg ma identyczny z wcześniejszą wersją kadłub i układ napędowy oraz wieżę oraz konfigurację i kształt opancerzenia dodatkowego NERA/ERA na kadłubie i wieży. Według niektórych danych zmniejszono do 41 sztuk nabojów zapas amunicji do armaty ZPT-98 kal. 125 mm.

Type 99

Typ 99.

W systemie kierowania ogniem wprowadzono monitory na stanowiskach dowódcy i działonowego – na obu może być prezentowany obraz z termowizora celownika działonowego.

Masa czołgu po raz kolejny wzrosła i wynosi 50 ton, wymiary: długość kadłuba 6920 mm, szerokość 3372 mm, wysokość do stropu wieży 2200 mm, prześwit 470 mm. Prędkość maksymalna wynosi 65 km/h, a zasięg 450 km, z dodatkowymi zbiornikami – 650 km. Pojazd mógł pokonywać przeszkody wodne o głębokości do 1,4 m, a po przygotowaniu do 5 m.

W zmodyfikowanej wersji Typ 99G (Typ 99A) wprowadzono zmiany w systemie kierowania ogniem.

Type 99A1

Typ 99A1.

W kolejnym zidentyfikowanym wariancie Typ 99A1 zastosowano nowe moduły pancerza specjalnego na wieży i nową konfigurację pancerza reaktywnego na przodzie kadłuba. Pojazd ma zamontowany czujnik ugięcia lufy. System kierowania ogniem po raz kolejny zmodernizowano, wprowadzając nowy tryb pracy załogi hunter-killer. Zamontowano nowe radiostacje i układ łączności wewnętrznej oraz system dowodzenia, a także system nawigacji. Wozy Typ 99A1 mają także system ochrony aktywnej JD-3.

Type 99A2_1

Typ 99A2 – widoczne zmiany kształtu pancerza dodatkowego wieży z przodu i z boków.

Najnowszą wersją jest jak dotychczas Typ 99A2 z panelami opancerzenia dodatkowego wieży o nowym kształcie. W układzie napędowym zastosowano silnik o mocy 1102 kW (1500 KM) zblokowany w power-pack z automatyczną skrzynią przekładniową. W systemie kierowania ogniem znajduje się nowy celownik działonowego. Pojazd ma ponadto wszystkie udoskonalenia poprzednich wariantów czołgów Typ 98/99.

Copyright © Redakcja Militarium

Chińskie czołgi podstawowe – ewolucja (IV)

Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych rozpoczęto w chińskich placówkach badawczych opracowanie pojazdu dla własnych sił zbrojnych. Do budowy nowego pojazdu wykorzystano bazę w postaci prototypowego czołgu Typ 85-II, w ulepszonej wersji używanego w Pakistanie.

Przyspieszenie prac nastąpiło po wojnie w Zatoce Perskiej w 1991 r., która wykazała niskie możliwości bojowe starszych typów czołgów proweniencji radzieckiej. Prace nad nowym chińskim czołgiem ukończono w 1995 r. i po raz pierwszy pojazd ujawniono dwa lata później.

Czołg Typ 96

Nowy pojazd otrzymał początkowo oznaczenie Typ 88C (ZTZ-88C), oznaczenie sugerowało – nieprawidłowo – że czołg jest rozwojową wersją nieujawnionych pojazdów Typ 88A i Typ 88B. W rzeczywistości wóz bazuje na wersji Typ 85-IIM, od której różni się zmodyfikowanym systemem kierowania ogniem oraz układem przeniesienia napędu. W związku z trudnościami w zakresie produkcji seryjnej, w 1997 r. wykonano dopracowaną odmianę czołgu, która otrzymała oznaczenie Typ 96. Pojazd był produkowany w dużych seriach i według deklaracji dowództwa sił zbrojnych będzie podstawowym czołgiem chińskiej armii w nadchodzących latach.

Type 85-IIM

Czołg Typ 85-IIM – protoplasta Typ 96.

Typ 96 ma kadłub o konstrukcji spawanej z płyt pancernych o grubości do 100 mm (przód-dół), 20-80 mm (boki) i 20-45 mm (tył). Przednia górny pancerz kadłuba składa się z płyty stalowej o grubości około 100 mm i dodatkowej osłony o grubości 350 mm z dwóch warstw stali i polimerowego lub szkłotekstolitowego wypełniacza pomiędzy nimi. Wieża czołgu Typ 96 jest konstrukcją spawaną z płyt pancernych. Wieża składa się z cytadeli oraz dwóch modułów pancerza specjalnego. Cytadela jest wykonana z płyt walcowanych łączonych spawaniem i w rejonie położonym zaraz za modułami pancerza ma grubość 150 mm. Moduły czołowe – prawy i lewy – mają grubość około 550 mm. Według niektórych źródeł pancerz specjalny stanowią pakiety NERA umieszczone wewnątrz modułów. Układ jezdny czołgu i boki kadłuba chronione są odchylanymi do góry fartuchami stalowymi.

Do napędu zastosowano silnik wysokoprężny z turbodoładowaniem serii 12150L7-BW o mocy zwiększonej do 735 kW (1000 KM). Zapas paliwa wynosi 1400 litrów w zbiornikach wewnętrznych i zewnętrznych umieszczonych w półkach nadgąsienicowych. Układ przeniesienia napędu typu mechanicznego składa się z przekładni pośredniej oraz dwóch planetarnych skrzyń biegów przenoszących moc na dwie planetarne przekładnie boczne i koła napędowe.

Type 96_2

Typ 96 wczesnych wersji.

Układ bieżny składa się z sześciu par podwójnych kół nośnych zawieszonych niezależnie na wahaczach i wałkach skrętnych, dwóch kół napinających z przodu i dwóch kół napędzających z tyłu. Górna gałąź gąsienicy podtrzymywana jest przez trzy rolki biegu powrotnego. Pierwsza, druga, piąta i szósta para kół nośnych mają amortyzatory hydrauliczne dwustronnego działania. Gąsienice staliwne o szerokości 580 mm.

Głównym uzbrojeniem czołgu Typ 96 jest armata gładkolufowa Typ 98 (ZPT-98) kal. 125 mm z przedmuchiwaczem i bez osłony termicznej lufy ze stopów aluminium. Kąty ruchu działa w pionie wynoszą od -6 do +14 stopni. ZPT-98 może prowadzić ogień przeciwpancernymi pociskami kierowanymi. Armata sprzężona z karabinem maszynowym Typ 86  kal. 7,62 mm. Na wieży czołgu znajduje się wielkokalibrowy karabin maszynowy Typ 85 kal. 12,7 mm. Zapas amunicji obejmuje 42 naboje do armaty, 500 nabojów do wielkokalibrowego karabinu maszynowego i 2250 nabojów do karabinu maszynowego.

System kierowania ogniem to wersja rozwojowa układu ISFCS-212 (Typ 37) z pakistańskiego czołgu Typ 85-IIAP ze zmodyfikowanym przelicznikiem balistycznym i nowym zespołem czujników. Działonowy ma stabilizowany dzienno-nocny celownik z dalmierzem i podświetlaczem laserowym oraz pasywnym kanałem noktowizyjnym. Dowódca dysponuje przyrządem obserwacyjnym zabudowanym w kopułce obserwacyjnej z pasywnym kanałem noktowizyjnym.

Pojazd ma termiczną aparaturę dymotwórczą oraz 12 wyrzutni granatów dymnych w dwóch blokach na wieży, a także system ochrony przed bronią masowego rażenia oraz samoczynny układ przeciwpożarowy.

Masa czołgu wynosi 41,7 tony, wymiary: długość kadłuba 6325 mm, szerokość 3372 mm, wysokość do stropu wieży 2300 mm, prześwit 480 mm. Prędkość maksymalna sięga 65 km/h, a zasięg 500 km. Pojazd może pokonywać przeszkody wodne o głębokości do 1,4 m, a po przygotowaniu do 5 m.

Typ 96G (Typ 96A)

W 2006 r. ujawniono istnienie zmodernizowanej wersji Typ 96G. Czołg ma wzmocnione opancerzenie kadłuba. Na wieży zastosowano dodatkowe moduły pancerza specjalnego składające się z wielu płyt o niewielkiej grubości z lukami powietrznymi pomiędzy nimi. Przednia część wieży jest ściśle obłożona tymi modułami. Dodatkowo pojazd otrzymał moduły pancerza reaktywnego FY-II. Front kadłuba ma dwa rzędy kostek (16 sztuk), a front wieży – dwa moduły ERA nakładane na moduły pancerza zasadniczego. Burty wieży chronione są na całej długości przez 12 kostek FY-II. Masa pojazdu wzrosła do 42,5 tony.

Type 96_3Czołg Typ 96G (Typ 96A).

Przyrząd celowniczy działonowego czołgu Typ 96A jest nowego typu z pasywnym nocnym kanałem obserwacyjnym oraz nowym dalmierzem laserowym. Wielkokalibrowy karabin maszynowy może być obsługiwany przez dowódcę „spod pancerza”. W 2014 r. zaprezentowano kolejną odmianę Typ 96G (Typ 96A) z po raz kolejny zmodyfikowanym układem pancerza specjalnego wieży.

Copyright © Redakcja Militarium

Chińskie czołgi podstawowe – ewolucja (II)

Opracowywanie udoskonalonej odmiany czołgu Typ 59 rozpoczęto w 1963 r. Pierwotnie nowy pojazd, o oznaczeniu fabrycznym WZ-121, miał stanowić powiększony Typ 59 i już 1965 r. był gotowy pierwszy prototyp wozu.

Jednakże program zanotował opóźnienie związane z kwestiami dopracowania podzespołów pojazdu. Podczas walk nad Ussuri w 1969 r. w ręce Chińczyków wpadł radziecki czołg T-62. Dzięki temu inżynierowie chińscy skopiowali rozwiązania techniczne wieży T-62. Produkcja czołgu oznaczonego Typ 69 była prowadzona w co najmniej dwóch zakładach i równolegle z modelem Typ 59.

Typ 69

Pierwsza wersja miała kadłub, układ napędowy i jezdny przejęte z Typ 59. Zasadniczą różnicą była nowa wieża, skopiowana z czołgu T-62 z gładkolufową armatą kal. 100 mm standaryzowaną jako Typ 69 zbudowaną na bazie chińskiego działa Typ 59 i rozwiązań przejętych z sowieckiej armaty U-5TS kal. 115 mm. Pojazd od początku miał dwupłaszczyznowy stabilizator armaty, skopiowany z układu ?? czołgu T-62.

Type 69

Czołg Typ 69 z armatą gładkolufową kal. 100 mm.

Kadłub czołgu Typ 69 jest spawany jednorodnych z płyt pancernych o grubości 20 mm (tył-dół, dno), 35 mm (strop), 46 mm (przód-dół, tył-góra), 79 mm (boki-góra), 20 mm (boki-dół), 97-100 mm (przód-góra, przód-dół). Wieża stanowi monolityczny odlew ze stali pancernej wzorowany na konstrukcji T-62. Grubość ścian wieży wynosi około 200 mm dla frontu oraz około 150 mm dla boków, 65 mm dla tyłu oraz 40 mm dla stropu.

Napęd stanowi dwunastocylindrowy silnik wysokoprężny 12150L-7B o mocy 426 kW (580 KM) przy 2000 obr./min. Zapas paliwa wynosił 952 litry w zbiornikach wewnętrznych i zewnętrznych umieszczonych na prawej półce nadgąsienicowej. Układ przeniesienia napędu składa się z przekładni pośredniej, wielotarczowego sprzęgła głównego, skrzyni biegów o 5 przełożeniach do jazdy w przód i jednym do tyłu, dwóch mechanizmów skrętu i dwóch przekładni bocznych. Układ bieżny składał się z dziesięciu podwójnych kół nośnych zawieszonych niezależnie na wahaczach i wałkach skrętnych, dwóch kół napinających z przodu i dwóch kół napędzających z tyłu. Gąsienice staliwne o szerokości 580 mm.

Uzbrojeniem czołgu jest armata gładkolufowa Typ 69 kal. 100 mm, sprzężona z karabinem maszynowym Typ 59T  kal. 7,62 mm i wielkokalibrowy karabin maszynowy Typ 54 kal. 12,7 mm na wieży. Zapas amunicji obejmuje 44 naboje do armaty, 500 nabojów do wielkokalibrowego karabinu maszynowego i 5000 nabojów karabinów maszynowych. Zastosowano hydrauliczny układ stabilizacji działa. Prędkości kątowe naprowadzania armaty w poziomie wynoszą od 0,07 do 15 stopni/s, w pionie – od 0,04 do 4,5 stopnia/s. Amunicja do armaty została skopiowana i przekalibrowana z radzieckiej amunicji kal. 115 mm zdobytej w 1969 r.

Type 69-II

Czołg Typ 69-II z armatą gwintowaną kal. 100 mm.

Przyrządy obserwacyjno-celownicze są kopiami rozwiązań sowieckich i obejmowały peryskopowy dzienno-nocny celownik działonowego, dzienno-nocny przyrząd obserwacyjny dowódcy, dalmierz laserowy Typ 82 z ręcznym wprowadzeniem odległości do przelicznika balistycznego. Przyrządy mają aktywne kanały nocne z podświetlaniem dwoma reflektorami podczerwieni. Pozostawiono jako awaryjny teleskopowy celownik działonowego Typ 70 (TSz-2A-22). Czołg ma termiczną aparaturę dymotwórczą i system przeciwpożarowy. Wprowadzono nową radiostację Typ 889 i czołgowy telefon wewnętrzny Typ 883. Odmiana Typ 69-I miała zmodyfikowane dzienno-nocne przyrządy celownicze i układ ochrony przed bronią masowego rażenia.

Masa czołgu wynosi 36,7 tony, wymiary: długość kadłuba 6243 mm, szerokość 3270 mm, wysokość 2807 mm, prześwit 425 mm. Prędkość maksymalna sięga 50 km/h, a zasięg 440 km. Pojazd może pokonywać przeszkody wodne o głębokości do 1,4 m, a po przygotowaniu do 5 m, rowy o szerokości 2,7 m i ścianki o wysokości 0,8 m.

Type 69-II

Iracki czołg Typ 69-IIG zdobyty przez Brytyjczyków w czasie wojny w Zatoce Perskiej w 1991 r.

Eksploatacja czołgów z armatą gładkolufową kal. 100 mm wykazała jednak, że celność armaty jest niższa niż bruzdowanego działa Typ 59 kal. 100 mm. W związku z tym szybko zrezygnowano z jej montowania i kolejna odmiana, Typ 69-II (WZ-121A), ujawniona w 1983 r., miała już bruzdowaną armatę kal. 100 mm z czołgu Typ 59-II. Uzbrojenie dodatkowe pozostało bez zmian, na części czołgów wkm Typ 59T kal. 12,7 mm jest osłonięty płytą pancerną. Czołg Typ 69-II ma system kierowania ogniem ISFCS-212 (Typ 37), opracowany przy współpracy z brytyjską firmą Marconi, z dzienno-nocnym stabilizowanym celownikiem działonowego TGS-A (Typ 70), dalmierzem laserowym TLR1A (Typ 83), zamontowanym nad jarzmem armaty, elektromechanicznym przelicznikiem balistycznym i czujnikami. Celownik działonowego ma siedmiokrotne powiększenie w dzień i w nocy, pole widzenia 6 stopni i zasięg widzenia w nocy do 800 m. Wprowadzono nowy przyrząd obserwacyjny dowódcy Typ 69, który ma pięciokrotne powiększenie w dzień i sześciokrotne w nocy, pole widzenia od 8 do 12 stopni i zasięg widzenia w nocy do 350 m. Oba przyrządy do prawidłowego działania w nocy wymagają podświetlania dwoma odrębnymi reflektorami podczerwieni.

Type 69-IIA

Pakistański czołg Typ 69-IIMP.

Masa czołgu Typ 69-II wzrosła do 37 ton, wymiary: długość kadłuba 6243 mm, szerokość 3270 mm, wysokość całkowita 2807 mm, prześwit 425 mm. Wersja dowódcza czołgu z dwoma radiostacjami – jedną Typ 882 i jedną Typ 889 – otrzymała oznaczenie Typ 69-IIC (WZ-121C).

Odrębna wersje czołgu to eksportowy Typ 69-IIG dla Iraku oraz pakistański licencyjny Typ 69-IIMP. Odmiana dowódcza przeznaczona dla odbiorców zagranicznych, wyposażona w dwie radiostacje Typ 889 otrzymała oznaczenie Typ 69-IIB (WZ-121B). W Iraku, przy pomocy chińskich specjalistów, na czołgu Typ 69-IIG zamontowano chińską armatę kal. 125 mm.

Próba unowocześnienia Typ 69, czyli Jaguar MBT

Z kolei czołg Jaguar powstał na bazie Typ 69 we współpracy przemysłu chińskiego i firm amerykańskich m.in. Detroit Diesel, Allison Transmission oraz Cadillac Gage Textron i Marconi. Dwie pierwsze firmy dostarczyły silnik Detroit Diesel V8-92TA o mocy 552 kW (750 KM) i układ przeniesienia napędu ze skrzynią XTG-411. Zapas paliwa wynosił 1000 litrów. Wzmocniono opancerzenie przedniej części kadłuba i zamontowano nową wieżę Cadillac Gage Textron z amerykańską armatą M68 kal. 105 mm o bruzdowanym przewodzie lufy i z osłoną termiczną, dodatkowo pojazd posiadał sprzężony z działem karabin maszynowy M240C kal. 7,62 mm oraz wkm M2HB kal. 12,7 mm na wieży. Armata miała elektryczny system stabilizacji. Na wieży zamontowano również dwa bloki po cztery wyrzutnie M256 grantów dymnych L8A1. Dowódca miał nowe dzienno-nocne przyrządy obserwacyjne, działonowy – celownik dzienno-nocny z kamerą termowizyjną, kamerą telewizyjną i dalmierzem laserowym. System kierowania ogniem firmy Marconi miał komputerowy przelicznik balistyczny. Masa czołgu wynosiła 42 tony, wymiary: długość kadłuba 6150 mm, szerokość 3270 mm, wysokość do stropu wieży 2630 mm, prześwit 425 mm. Prędkość maksymalna po drodze wynosiła 55 km/h, a zasięg do 500 km.

W 1989 r. oficjalnie poinformowano, o opracowaniu czołgu i rozpoczęciu testów. Prace przerwano w 1990 r. po masakrze na placu Tienanmen i nałożeniu embarga przemysłowego na Chiny przez USA.

Pojazdy pomocnicze na bazie Typ 69

Na bazie podwozia czołgu Typ 69 powstało kilka pojazdów wsparcia i pomocniczych.

Pierwszym z nich jest prototypowy przeciwlotniczy zestaw artyleryjski Typ 80 (WZ-305) z dwoma armatami Typ 59 kal. 57 mm, będącymi kopiami radzieckich armat S-68, w opancerzonej wieży bez dachu. Konstrukcja wieży powielała rozwiązania znane z sowieckiego zestawu ZSU-57-2. Zapas amunicji wynosił 300 nabojów, szybkostrzelność 100-120 strz./min. Zasięg maksymalny 5500 m, pułap 3000 m, a kąty podniesienia uzbrojenia od -5 do +85 stopni. Zestaw miał zwalczać cele powietrzne poruszające się z prędkością do 150 m/s. Załoga Typ 80 liczyła sześć osób. Masa bojowa pojazdu wynosiła 31 ton.

Drugim pojazdem był przeciwlotniczy zestaw artyleryjski W-88 z dwoma armatami Typ 74 kal. 37 mm, będącymi kopiami radzieckich armat 61-K, w opancerzonej wieży. Zapas amunicji wynosił 500 nabojów, szybkostrzelność 160-170 strz./min. Zasięg maksymalny 4000 m, pułap 2500 m, a kąty podniesienia uzbrojenia od -7 do +87 stopni. Zestaw miał zwalczać cele powietrzne poruszające się z prędkością do 140 m/s. Załoga W-88 liczyła pięciu żołnierzy. Masa bojowa pojazdu wynosiła 34 tony. Zestaw nie był produkowany seryjnie.

Trzecim pojazdem jest most szturmowy Typ 84 (WZ-621) z przęsłem o konstrukcji zbliżonej do niemieckiego mostu Biber na podwoziu Leoparda 1. Typ 84 ma dwusekcyjne przęsło stalowe o długości 18 m i masie 8 ton, umożliwiające przekraczanie przeszkód o szerokości 16 m pojazdom o masie do 40 ton. Napęd mechanizmu rozkładania (składania) przęsła hydrauliczny umożliwiający rozłożenie (złożenie) mostu w czasie 4-5 minut. Załoga dwuosobowa. Pojazd o masie 38 ton osiąga prędkość maksymalną 50 km/h i zasięg 350-360 km. Uzbrojenie stanowił karabin maszynowy typ 59 kal. 7,62 mm.

Type 79

Czołg Typ 79.

Wóz zabezpieczenia technicznego Typ 653 (WZ-653A) lub Typ 84 ma spawaną nadbudówkę oraz sterowane hydraulicznie wyposażenie do prac inżynieryjnych i obsługowych, w tym lemiesz, dźwig, wyciągarkę oraz zestaw narzędzi. Boki kadłuba i układu jezdnego osłonięto stalowymi ekranami przeciwkumulacyjnymi. Załoga Typ 84 jest pięcioosobowa. Masa wozu wynosi 38 ton, wymiary: długość kadłuba: 6240 mm, wysokość 2340mm, szerokość 3270 mm, prześwit 425 mm. WZT osiąga prędkość maksymalną 50 km/h i ma zasięg do 450 km.

Na podwoziu czołgu Typ 69-II opracowano także kolejny przeciwlotniczy zestaw artyleryjski Typ 88. Pojazd miał inną niż W-88 wieżę z dwoma armatami Typ 74 kal. 37 mm z zapasem amunicji wynoszącym 500 nabojów. Szybkostrzelność armat wynosiła 220-240 strz./min, zasięg maksymalny 4000 m, pułap 2500 m, a kąty podniesienia uzbrojenia od -10 do +87 stopni. Zestaw miał zwalczać cele powietrzne poruszające się z prędkością prędkość do 250 m/s. Na wieży zamontowano stację radiolokacyjną wykrywania celów o zasięgu do 15 km, do pomiaru odległości do celu służył dalmierz laserowy. Załoga W-88 liczyła pięciu żołnierzy. Masa bojowa pojazdu wynosiła 34 tony. Zestaw nie był produkowany seryjnie.

Typ 79, czyli Typ 69-III

W połowie lat rozpoczęto prace nad modernizacją Typ 69, która miała być swoistym „pomostem” do chińskiego czołgu nowej generacji. Otwarcie na Zachód umożliwiło pozyskanie technologii oraz komponentów m.in. z Izraela i Wielkiej Brytanii. Efektem prac był ujawniony w 1984 r. czołg Typ 79 (WZ-120D), początkowo oznaczany Typ 69-III, w którym zasadniczą zmianą było zamontowanie zaadaptowanej z pojazdu Typ 69-II wieży z armatą Typ 83 kal. 105 mm o bruzdowanej lufie, czyli kopią działa L7A3 oraz systemu kierowania ogniem Typ 37A, opracowanego przy współpracy z brytyjską firmą Marconi, w którego skład wchodził nowy dalmierz laserowy (zespolony z celownikiem działonowego), komputer balistyczny, celownik działonowego z pasywnym kanałem nocnym oraz chiński, ulepszony dwupłaszczyznowy stabilizator armaty. System miał również czujniki, m.in. temperatury, prędkości wiatru, prędkości naprowadzania armaty. Dowódca miał analogiczny do działonowego przyrząd obserwacyjno-celowniczy z pasywnym kanałem nocnym. Do działa Typ 83 opracowano również nową amunicję podkalibrową kal. 105 mm.

Type 79_2

Czołg Typ 79.

Konstrukcja kadłuba i wieży pozostała nie zmieniona (zmodyfikowano wieżyczkę dowódcy), zamontowano natomiast stalowe fartuchy chroniące boki kadłuba i układ jezdny. Wzmocniony silnik 12150-7BW osiągał 537 kW (730 KM) przy 2000 obr./min. Czołg Typ 79 otrzymał również nowe gąsienice z gumowymi nakładkami. Wprowadzono automatyczny system ochrony przed bronią masowego rażenia i układ gaśniczy przedziału silnika oraz załogi, na wieży zamontowano dwa bloki po cztery wyrzutnie granatów dymnych. Masa pojazdu zwiększyła się do 37,5 tony.

Pojazd Typ 69 odniósł duży sukces eksportowy i wszedł na wyposażenie armii Bangladeszu, Birmy, Iraku, Iranu, Pakistanu, Sri Lanki, Sudanu, Zimbabwe oraz Tajlandii.

Copyright © Redakcja Militarium