Archiwa tagu: czołg T-72

Strzelanie bojowe z czołgów, bojowych wozów piechoty i transporterów opancerzonych

W wojskach lądowych strzelania bojowe są przeznaczone do sprawdzenia umiejętności żołnierzy (obsługi, załogi) w zakresie samodzielnego prowadzenia ognia w różnych warunkach z zasadniczych rodzajów uzbrojenia. Strzelania bojowe służą również do nauki prowadzenia ognia zespołowego do celów lądowych, powietrznych i nawodnych. Różnice pomiędzy strzelaniami szkolnymi i bojowymi polegają na zwiększeniu ilości celów w ramach jednego zadania oraz zwiększaniu dystansów, na których odbywa się strzelanie.

Strzelania bojowe z BWP-1

Strzelanie bojowe nr B1 – strzelanie podczas przystanków. Celami są: cel nr 1 – transporter opancerzony (figura bojowa), ukazujący się dwa razy po 40 sekund z przerwą 30 sekund; cel nr 2 – granatnik ciężki (figura bojowa) ukazuje się dwa razy po 30 sekund z przerwą 20 sekund, cel ukazuje się po 20 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 1; cel nr 3 – wyrzutnia przeciwpancernych pocisków kierowanych na pojeździe mechanicznym (figura bojowa) poruszająca się ruchem skośnym lub poprzecznym na odcinku 2 x 200 m, cel rozpoczyna ruch po 20 sekundach po trafieniu lub ukryciu celu nr 2.

Odległości do celów: nr 1 – 700-900 m; nr 2 – 600-700 m; nr 3 – 1000-1200 m. Strzelanie bojowe B1 przeprowadza się w dzień i w nocy. BWP-1 na komendę „naprzód” rusza z linii wyjściowej. Bezpośrednio po przekroczeniu linii otwarcia ognia załoga BWP-1 po wykryciu celów prowadzi ogień podczas przystanków.

Liczba nabojów przeznaczonych do poszczególnych celów: cel nr 1 – 3 szt. PG-15; cele nr 2 i 3 – 45 szt. nabojów do km PKT. Czas strzelania bojowego B1 jest ograniczony czasem ukazywania się celów.

Strzelanie bojowe nr B2 – strzelanie w ruchu i podczas przystanków. Celami są: cel nr 1 – transporter opancerzony (figura bojowa) ukazuje się na 40 sekund; cel nr 2 – grupa piechoty (trzy figury bojowe) ukazują się dwa razy po 30 sekund z przerwą 20 sekund, cel pojawia się po 20 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 1 (cel uznaje się za trafiony, jeżeli co najmniej jedna figura bojowa została trafiona); cel nr 3 – przeciwpancerny pocisk kierowany z obsługą (figura bojowa) ukazuje się na 40 sekund, cel nr 3 ukazuje się po 20 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 2; cel nr 4 – czołg (figura bojowa) poruszająca się ruchem skośnym lub poprzecznym na odcinku 2 x 200 m, cel rozpoczyna ruch po 15 sekundach po trafieniu lub ukryciu celu nr 3. Sposób zwalczania celów: nr 1, 2 i 4 – podczas przystanku; nr 3 – w ruchu.

BWP-1 2015 1

Charakterystycznym elementem strzelań bojowych BWP-1 oraz KTO Rosomak jest prowadzenie ognia z uzbrojenia głównego tylko w miejscu lub z przystanków.

Odległości do celów: nr 1 – 700-900 m; nr 2 – 600-800 m; nr 3 – 700-900 m; nr 4 – 1000-1200 m. Strzelanie bojowe B1 przeprowadza się w dzień i w nocy. BWP-1 na komendę „naprzód” rusza z linii wyjściowej. Bezpośrednio po przekroczeniu linii otwarcia ognia kierownik nakazuje pokazanie celów. Załoga po wykryciu celu nr 1 i nr prowadzi ogień podczas przystanków. Po trafieniu lub ukryciu się celu nr 2 załoga prowadzi ogień w ruchu do celu nr 3, a następnie podczas przystanków do celu nr 4.

Liczba nabojów przeznaczonych do poszczególnych celów: nr 1 i 4 – 4 szt. PG-15; nr 2 i 3 – 40 szt. nabojów do PKT. Czas strzelania bojowego B1 jest ograniczony czasem ukazywania się celów.

Strzelania bojowe z KTO Rosomak

Strzelanie bojowe nr B1 – strzelanie w miejscu, podczas przystanków i w ruchu. Celami są: cel nr 1 – transporter opancerzony rozpoznawczy (figura bojowa) ukazuje się na 40 sekund; cel nr 2 – transporter opancerzony (figura bojowa) ukazuje się dwa razy po 25 sekund z przerwą 30 sekund, cel ukazuje się po 20 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 1; cel nr 3 – wyrzutnia przeciwpancernych pocisków kierowanych na pojeździe mechanicznym (figura bojowa) poruszająca się ruchem skośnym lub poprzecznym na odcinku 2 x 200 m, cel rozpoczyna ruch po 20 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 2. Sposób zwalczania celów: nr 1 – w miejscu; nr 2 – podczas przystanku; nr 3 – w ruchu.

Odległości do celu: nr 1 – 1000-1200 m (500-600 m dla KTO z wkm); nr 2 – 1200-1400 m (700-800 m dla KTO z wkm); nr 3 – 1000-1400 m. Strzelanie bojowe nr B1 przeprowadza się w dzień i w nocy. KTO na komendę „naprzód” po przekroczeniu linii otwarcia ognia prowadzi ogień w miejscu, a następnie podczas przystanków i w ruchu.

Liczba nabojów przeznaczonych do poszczególnych celów: nr 1 i 2 – 6 szt. kal. 30 mm (30 szt. kal. 12,7 mm dla KTO z wkm); nr 3 – 30 szt. nabojów do UKM (20 szt. kal. 12,7 mm dla KTO z wkm). Czas strzelania bojowego nr B1 jest ograniczony czasem ukazywania się celów.

Strzelanie bojowe nr B2 – strzelanie podczas przystanków i w ruchu. Celami są: cel nr 1  czołg (figura bojowa) ukazuje się dwa razy po 25 sekund z przerwą 30 sekund; cel nr 2 – transporter opancerzony (figura bojowa) ukazuje się dwa razy po 25 sekund z przerwą 30 sekund, cel ukazuje się po 20 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 1; cel nr 3 – przeciwpancerny pocisk kierowany z obsługą (figura bojowa) ukazuje na 40 sekund, cel pokazuje się po 30 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 2; cel nr 4 – wyrzutnia przeciwpancernych pocisków kierowanych na pojeździe mechanicznym (figura bojowa) porusza się ruchem skośnym lub poprzecznym na odcinku 2 x 200 m, cel rozpoczyna ruch po 30 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 3.

Odległości do celu: nr 1 – 1000-1200 m; nr 2 – 1200-1400 m; nr 3 – 700-900 m; nr 4 – 1000-1400 m. Strzelanie bojowe nr B2 przeprowadza się w dzień i w nocy. KTO na komendę kierownika strzelania „naprzód” załoga KTO po przekroczeniu linii otwarcia ognia prowadzi ogień podczas przystanków do celów nr 1 i 2 i w ruchu do celów nr 3 i 4.

KTO Rosomak Borsuk-15 1

Pluton bojowych wozów piechoty Rosomak w czasie ćwiczeń „Borsuk-2015”.

Liczba nabojów przeznaczonych do poszczególnych celów: nr 1 i 2 – 6 szt. kal. 30 mm; nr 3 i 4 – 50 szt. nabojów kal. 7,62 mm. Czas strzelania bojowego nr B2 jest ograniczony czasem ukazywania się celów.

Strzelania bojowe z BRDM-2

Strzelanie bojowe nr B1 – strzelanie w miejscu i podczas przystanków. Celami są: cel nr 1 – transporter opancerzony (figura bojowa) ukazuje się dwa razy po 30 sekund z przerwą 30 sekund; cel nr 2 – grupa piechoty (3 x figura bojowa, rozstawione na szerokości 4-6 m), ukazuje się dwa razy po 30 sekund z przerwą 20 sekund, cel ukazuje się po 20 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 1; cel nr 3 – transporter opancerzony (figura bojowa) poruszający się ruchem skośnym lub poprzecznym na odcinku 2 x 200 m, rozpoczyna ruch po 50 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 2. Sposób strzelania do celu: nr 1 i 2 – podczas przystanków; nr 3 – w miejscu.

Odległości do celu: nr 1 – 800-900 m; nr 2 – 500-600 m; nr 3 – 1000-1400 m. Strzelanie bojowe nr B1 przeprowadza się w dzień i w nocy. BRDM-2 na komendę „naprzód” rusza z linii wyjściowej. Po przekroczeniu linii otwarcia ognia załoga prowadzi ogień podczas przystanków do i celu nr 1 i 2. Do celu nr 3 załoga prowadzi ogień w miejscu (po zajęciu stanowiska ogniowego).

Liczba nabojów przeznaczonych do poszczególnych celów: nr 1 i 3 – 40 szt. kal. 12,7 mm (14,5 mm); nr 2 – 20 szt. nabojów kal. 12,7 mm (14,5 mm).

Strzelanie bojowe nr B2 – strzelanie w miejscu ze zmianą stanowiska ogniowego. Celami są: nr 1 – czołg (figura bojowa) ukazuje się na 3 minuty 30 sekund, dla BRDM bez ppk – transporter rozpoznawczy (figura bojowa), ukazuje się na 50 sekund; cel nr 2 – wyrzutnia przeciwpancernych pocisków kierowanych na pojeździe mechanicznym (figura bojowa) poruszający się ruchem skośnym lub poprzecznym na odcinku 2 x 200 m, cel rozpoczyna ruch po 50 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 1; cel nr 3 – grupa piechoty (3 x figura bojowa, rozstawione na szerokości 3-6 m) ukazuje się dwa razy po 30 sekund z przerwą 20 sekund, cel ukazuje się po 40 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 2.

Odległości do celu: nr 1 – 180-2000 m lub 100-1200 m dla BRDM-2 bez ppk; nr 2 – 100-1200 m; nr 3 – 500-600 m. Strzelanie bojowe nr B2 przeprowadza się w dzień i w nocy. BRDM-2 na komendę „naprzód” rusza z linii wyjściowej. Po przekroczeniu linii otwarcia ognia załoga zajmuje stanowisko ogniowe i prowadzi ogień z ppk w miejscu, następnie zmienia stanowisko ogniowe i prowadzi ogień do celu nr 2. Po trafieniu lub ukryciu się celu nr 2 zmienia stanowisko i prowadzi ogień do celu nr 3.

BRDM-2 M97

Samochody rozpoznawcze BRDM-2 prowadzą ogień z broni pokładowej na odległościach do 2000 m.

Liczba nabojów przeznaczonych do poszczególnych celów: nr 1 – 1 szt. ppk lub 15 szt. nabojów 12,7 mm (14,5 mm); nr 2 – 20 szt. kal. 12,7 mm (14,5 mm); nr 3 – 20 szt. nabojów kal. 12,7 mm (14,5 mm).

Strzelania bojowe – samochody z km kal. 7,62 mm (PK lub UKM-2000) lub wkm kal. 12,7 mm

Strzelanie bojowe nr B1 – strzelanie podczas przystanków i w miejscu. Celami są: dla samochodów z km PK (UKM): nr 1 – granatnik przeciwpancerny (figura bojowa), ukazuje się na 35 sekund; nr 2 – grupa piechoty (3 x figura bojowa), ukazuje je się na 40 sekund, cel ukazuje się po 25 sekundach od trafienia lub ukrycia się celu nr 1; cel nr 3 – wyrzutnia przeciwpancernych pocisków kierowanych na pojeździe mechanicznym (figura bojowa), poruszający się ruchem poprzecznym lub skośnym na odcinku 1 x 200 m, cel rozpoczyna ruch po 25 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 2. Celami są: dla samochodów z wkm: nr 1 – transporter opancerzony rozpoznawczy (figura bojowa), ukazuje się na 30 sekund; nr 2 – działo przeciwpancerne (figura bojowa), ukazuje się na 30 sekund, cel ukazuje się po 25 sekundach od trafienia lub ukrycia się celu nr 1; nr 3 – wyrzutnia przeciwpancernych pocisków kierowanych na pojeździe mechanicznym (figura bojowa), poruszający się ruchem poprzecznym lub skośnym na odcinku 1 x 200 m, cel rozpoczyna ruch po 25 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 2.

Odległości do celu dla samochodu z km: nr 1 – 400-500 m; nr 2 – 600-800 m; nr 3 – 1000-1200 m. Odległości do celu dla samochodu z wkm: nr 1 – 600-800 m; nr 2 – 700-900 m; nr 3 – 1000-1400 m. Strzelanie bojowe nr B1 przeprowadza się w dzień i w nocy. Samochód na komendę „naprzód” przekracza linię otwarcia ognia, zajmuje stanowisko ogniowe i prowadzi ogień do celu nr 1 podczas przystanku. Po zniszczeniu lub ukryciu się celu nr 1, załoga samochodu zajmuje nowe stanowisko ogniowe z którego prowadzi ogień do celu nr 2 podczas przystanku. Po zniszczeniu lub ukryciu się celu nr 2 załoga samochodu rusza i zajmuje stanowisko ogniowe, z którego prowadzi ogień w miejscu do celu nr 3.

Liczba nabojów przeznaczonych do wszystkich celów: 40 szt. nabojów kal. 7,62 mm (12,7 mm).

Strzelania bojowe czołgu PT-91 (T-72)

Strzelanie bojowe nr B1 – strzelanie w miejscu, podczas przystanków i w ruchu. Celami są: nr 1 – czołg (figura bojowa) ukazuje się na 45 sekund; nr 2 – transporter opancerzony (figura bojowa) ukazuje się dwa razy po 30 sekund z przerwą 30 sekund, cel ukazuje się po 20 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 1; nr 3 – wyrzutnia ppk na pojeździe mechanicznym (figura bojowa) porusza się ruchem skośnym lub poprzecznym na odcinku 2 x 200 m, cel rozpoczyna ruch po 15 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 2. Sposób strzelania do celu: nr 1 – w miejscu; nr 2 – podczas przystanku; nr 3 – w ruchu.

Odległości do celu: nr 1 – 1200-1400 m; nr 2 – 1200-1400 m; nr 3 – 1000-1400 m. Strzelanie bojowe nr B1 przeprowadza się w dzień i w nocy (dla czołgu T-72 – do celów oświetlonych światłem punktowym lub rozproszonym). Na komendę „naprzód” załoga czołgu po przekroczeniu linii otwarcia ognia prowadzi ogień w miejscu, podczas przystanków i w ruchu.

T-72 Saber Strike 2015_1

Czołgi T-72, z uwagi na brak pasywnych przyrządów celowniczych, do prowadzenia ognia w nocy wymagają oświetlenia otoczenia reflektorem podczerwieni.

Liczba nabojów przeznaczonych do poszczególnych celów: nr 1 i 2 – 4 szt. nabojów kal. 125 mm; nr 3 – 30 szt. nabojów kal. 7,62 mm.

Strzelanie bojowe nr B2 – strzelanie podczas przystanków i w ruchu. Celami są: nr 1 – czołg (figura bojowa) ukazuje się dwa razy po 30 sekund z przerwą 20 sekund; nr 2 – czołg (figura bojowa) ukazuje się na 110 sekund, cel ukazuje się razem z celem nr 1; nr 3 – ppk z obsługą (figura bojowa) ukazuje się na 50 sekund cel pokazuje się po 30 sekundach od trafienia lub ukrycia; cel nr nr 4 – wyrzutnia przeciwpancernych pocisków kierowanych na pojeździe mechanicznym (figura bojowa) poruszający się ruchem skośnym lub poprzecznym na odcinku 2 x 200 m, cel rozpoczyna ruch po 10 sekundach od trafieniu luli ukrycia celu nr 3. Sposób strzelania do celu: nr 1 i 2 – podczas przystanków; nr 3 i 4 – w ruchu.

Odległości do celu: nr 1 – 1400-1600 m; nr 2 – 1000-1200 m; nr 3 – 700-900 m; nr 4 – 1000-1400 m. Strzelanie bojowe nr B2 przeprowadza się w dzień i w nocy (dla czołgu T-72 – do celów oświetlonych światłem punktowym lub rozproszonym). Na komendę „naprzód” załoga czołgu po przekroczeniu linii otwarcia ognia prowadzi ogień w miejscu, podczas przystanków i w ruchu.

Liczba nabojów przeznaczonych do poszczególnych celów: nr 1 i 2 – 4 szt. nabojów kal. 125 mm; nr 3 i 4 – 50 szt. nabojów kal. 7,62 mm.

Strzelania bojowe czołgu Leopard 2A4

Strzelanie bojowe nr B1 – strzelanie różnymi sposobami w różnych trybach pracy systemu kierowania ogniem. Celami są: nr 1 – czołg (figura bojowa) ukazuje się na 30 sekund, nr 2 – transporter opancerzony (figura bojowa) poruszający się ruchem skośnym lub poprzecznym na odcinku 1 x 200 m, cel rozpoczyna ruch po 20 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 1; nr 3 – ppk z obsługą (figura bojowa) ukazuje się na 35 sekund po 20 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 2; nr 4 – czołg (figura bojowa) ukazuje się na 30 sekund po 20 sekundach od trafienia lub ukrycia celu nr 3. Sposób strzelania do celu: nr 1, 2, 3 – w ruchu; nr 4 – z przystanku.

Odległości do celu: nr 1 – 1200-1300 m; nr 2 – 1000-1400 m, nr 3 – 800-900 m; nr 4 – 1600-1800 m. Strzelanie bojowe nr B1 przeprowadza się w dzień i w nocy. Na komendę „naprzód” załoga czołgu po przekroczeniu linii otwarcia ognia prowadzi ogień w ruchu i podczas przystanków.

Liczba nabojów przeznaczonych do poszczególnych celów: nr 1, 2 i 4 – 4 szt. kal. 120 mm; nr 3 – 45 szt. nabojów kal. 7,62 mm.

Copyright © Redakcja Militarium/Fot. Ministerstwo Obrony Narodowej

Od T-72 do T-90. Ewolucja podstawowego czołgu ZSRR i Rosji. Część I – od T-72 do T-72B3M

Prace koncepcyjne nad czołgiem nowej kolejnej powojennej generacji w ZSRR rozpoczęto pod koniec lat pięćdziesiątych w dwóch ośrodkach – biurze konstrukcyjnym Oddział 60, od 1965 r. Charkowskim Biurze Konstrukcyjnym Maszyn, w Charkowie oraz biurze konstrukcyjnym Oddział 520, późniejszym KB Budowy Maszyn Ciężkich (UKBTM), w Niżnym Tagile – w momencie, gdy trwała masowa produkcja czołgów T-54 (Obiekt 137) i wprowadzano do linii pierwsze serie wozów T-55 (Obiekt 155), opracowanych w Oddziale 520. Nowa konstrukcja miała zrywać częściowo z dotychczasowym założeniami koncepcyjnymi wozów pierwszej powojennej generacji. Pojazd nowego typu miał być tzw. czołgiem przełamania, charakteryzującym się niską sylwetką, dużą siłą ognia, znaczną szybkością i wysoką podatnością obsługowo-remontową, powinien być tani w produkcji.

Historia powstania czołgu T-72

Charkowskie biuro opracowało w latach 1952-1953 projekt czołgu nowego typu i na podstawie postanowienia Rady Ministrów Nr 598-265 z 2 kwietnia 1954 r. rozpoczął budowę prototypów, których ukończono w latach 1956-1957 trzy. Obiekt 430 był awangardowym pojazdem z nowym, odmiennym od stosowanego w czołgach T-44/T-54/T-55, układem jezdnym z sześcioma parami mniejszych niż u poprzedników kół nośnych i nowatorskim silnikiem 4TD o mocy 354 kW (480 KM), a później 5TD o mocy 441 kW (600 KM), z cylindrami w układzie leżącym. Kadłub wozu był spawany z walcowanych płyt pancernych, wieża odlewana, Obiekt 430 posiadał nadal jednolity pancerz przodu kadłuba (o grubości 120 mm) i wieży (250 mm). Pojazd miał nową gwintowaną armatę D-54T kalibru 100 mm ze stabilizatorem Mietiel. Mieścił się także w zakładanym limicie masy, tj. ważył 36 ton. Pojazd był testowany a latach 1958-1959, ujawniając wiele niedostatków młodej konstrukcji.

Kolejne modyfikacje konstrukcji doprowadziły jednak do powstania ostatecznej wersji nowego czołgu, opracowanej na podstawie postanowienia RM ZSRR Nr 141-58 z 17 stycznia 1961 r. i oznaczonej Obiekt 432, którego pierwszy prototyp powstał w 1962 r., ale próby i udoskonalanie konstrukcji trwały kilka lat, co spowodowało, że program testów państwowych pojazdu był trzykrotnie wznawiany, a oficjalnie czołg przyjęto do linii dopiero postanowieniem RM ZSRR Nr 982-321 z 30 grudnia 1966 r., pod oznaczeniem T-64. Ilość wyprodukowanych maszyn wynosiła wówczas ponad 800 sztuk. Pojazd posiadał wzmocniony silnik 5TDF o mocy 515 kW (700 KM) i nową gładkolufową armatę D-68 (2A21) kalibru 115 mm, o lepszych osiągach niż brytyjskie gwintowane działo L7 kalibru 105 mm, w które uzbrojone były brytyjskie Cheftainy i amerykańskie M60. Zastosowano układ stabilizacji 2E18 i automat załadowania rozdzielnej amunicji. Przednia górna płyta kadłuba i przednia część wieży posiadały pancerz wielowarstwowy.

Ośrodek w Niżnym Tagile, w ramach konkurencyjnego projektu, zainicjowanego tym samym postanowieniem rządu sowieckiego, opracował w latach 1955-1958 perspektywiczny, ale niedoskonały Obiekt 140. Był to pojazd napędzany silnikiem TD-12 o mocy 580 KM, z armatą D-54TS. Zbudowano jeden (lub dwa) prototypy, który wraz z Obiektem 430 były przedmiotem porównawczych badań poligonowych. Na bazie tych doświadczeń, w latach 1960-1961 zbudowano pojazd Obiekt 167, który był połączeniem wieży T-62 z przekonstruowanym podwoziem Obiektu 140 i w którym zastosowano sprawdzony silnik W-26, tj. rozwojową wersję znanego diesla W-2, o mocy 515 kW (700 KM) i układ jezdny z sześcioma parami kół nośnych o mniejszej średnicy niż w T-62, ale większych niż w wozie z Charkowa. Obiekt 167 był uzbrojony w armatę U-5TS kalibru 115 mm ze stabilizatorem Meteor, ale nie posiadał automatu załadowania. Mimo starań kierownictwa zakładów z Niżnego Tagiłu, wojsko nie zdecydowało się uruchomić produkcji tego pojazdu, argumentując w 1962 r. odmowę tym, że rozpoczynano wówczas produkcję innego czołgu nowego pokolenia, tj. T-64.

Obiekt 140

Obiekt 140 z biura konstrukcyjnego w Niżnym Tagile, daleki protoplasta T-72. Pojazd miał armatę D-54TS kalibru 100 mm ze stabilizatorem Mietiel, silnik W-36 o mocy 515 kW (700 KM) i sterowany hydraulicznie układ przeniesienia napędu z planetarnymi skrzyniami przekładniowymi.

W tym samym czasie konsorcjum niemiecko-amerykańskie pracowało nad nowym czołgiem MBT-70, w którego jednej z wersji miała być montowana armata gładkolufowa kalibru 120 mm lub kalibru 152 mm, którą finalnie wybrano, również w Wielkiej Brytanii konstruowano gwintowane działo kalibru 120 mm dla czołgu Challenger, co spowodowało, że w ZSRR uznano, iż niezbędne jest opracowanie nowej znacznie silniejszej od dotychczasowych broni. Takim modelem była armata gładkolufowa D-81 kalibru 125 mm z biura konstrukcyjnego Zakładów Nr 9. Działo, w wersji 2A26 z samoczynnym mechanizmem załadowania, zamontowano na charkowskim Obiekcie 432 – w ten sposób powstał Obiekt 434, czyli czołg T-64A, przyjęty do uzbrojenia w 1968 r. i produkowany od następnego roku w Charkowskich Zakładach Budowy Maszyn Transportowych. Na podstawie uchwały rządowej z 1967 r. planowano wytwarzanie tego czołgu, jako podstawowego i zastępującego starsze modele – w tym wozy drugowojenne oraz czołgi średnie T-44, T-54, T-55, ciężkie IS-4 oraz T-10 – w czterech zakładach produkcyjnych: w Charkowie, Omsku, Leningradzie i Niżnym Tagile.

Masowa, „mobilizacyjna” produkcja miała być możliwa m.in. poprzez uproszczenie konstrukcji i technologii wytwarzania wozu w różnych zakładach. Z tego powodu w Charkowie opracowano, zbudowano i badano w latach 1966-1967 trzy czołgi Obiekt 436, czyli T-64 z silnikiem W-45 o mocy 574 kW (780 KM) z Czelabińskich Zakładów Traktorów, stanowiącym bezpośrednie rozwinięcie diesla W-55W z czołgu T-55. Na bazie wyników testów, opracowano projekt wozu Obiekt 439, czyli T-64A, z tą samą wysokoprężną jednostką napędową, którego dokumentacja miała stanowić podstawę produkcji wozów w różnych fabrykach. W 1969 r. cztery takie maszyny testowano w różnych warunkach poligonowych.

Jednak armatę D-81 z innym układem zmechanizowanego załadowania Żiełud, powstałym w biurze konstrukcyjnym Oddział 520, zamontowano również we wspomnianym Obiekcie 167 z Niżnego Tagiłu. Powstał w ten sposób zmodyfikowany pojazd Obiekt 167M z nowym układem jezdnym, silnikiem W-45 o mocy 574 kW (780 KM) i armatą kalibru 125 mm ze stabilizatorem Liwień, oznaczany jako „modernizowany” T-62B. Z kolei pojazd z turbiną gazową o mocy 515 kW (700 KM) oznaczono Obiekt 167T. Jednak zarówno Obiekt 167T, jak i Obiekt 167M nie zostały skierowane do produkcji, ponieważ zgodnie z rozkazem ministra obrony ZSRR z 5 stycznia 1968 r., zakłady UWZ miały produkować seryjnie czołgi Obiekt 439. Jednak zarówno kierownictwo fabryki, jak i tagilskie biuro konstrukcyjne nie chciały się na to zgodzić i po przejęciu dokumentacji T-64A i jego modyfikacji „mobilizacyjnych”, w Niżnym Tagile skupiono się na ich „dopracowaniu” i „dostosowaniu”, co w praktyce oznaczało wprowadzenie na linie montażowe czołgu własnego projektu. Tym pojazdem był Obiekt 172, czyli ukończony w czerwcu 1968 r. zmodyfikowany T-64A z tagilskim układem jezdnym i automatem załadowania Żiełud oraz czelabińskim systemem napędowym z silnikiem W-45K. Po przeprowadzeniu prób dwóch prototypów tego pojazdu oraz dwóch Obiekt 173, tj. w wersji w większym stopniu zunifikowanej z T-64A, uznano, że projekt należy zmodyfikować. W kolejnych prototypach (łącznie zbudowano 20 egzemplarzy) wprowadzono kolejną wersję silnika W-46 o tej samej mocy i – ostatecznie – wzmocniony układ jezdny z Obiektu 167. W 1970 r. powstał w ten sposób Obiekt 172M, który posiadał elementy czołgu T-64A, takie jak kadłub, zawieszenie, armata oraz podzespoły Obiektu 167 – automat załadowania, układ napędowy i jezdny. Po przeprowadzeniu, w następnym roku, cyklu testów zakładowych, Obiekt 172M porównano w 1972 r. w warunkach zbliżonych do bojowych z innym prototypowym wozem – Obiekt 219 Sp2 z biura konstrukcyjnego CKB-2 Leningradzkich Zakładów Kirowskich, późniejszym T-80 – oraz z czołgiem T-64A i stwierdzono, w datowanym na ten sam rok „Protokole z wojskowych badań 15-stu czołgów Obiekt 172M (…)”, że pojazd po dopracowaniu może być produkowany seryjnie. Próby obejmowały porównanie maszyn w trakcie długotrwałych przemarszów i zadań poligonowych, m.in. ogniowych i manewrowych. Z testowanych modeli zorganizowano zbiorczy batalion – po kompanii czołgów każdego typu.

T-72 4

Czołg T-72A.

Rozporządzeniem Komitetu Centralnego KPZR i Rady Ministrów ZSRR nr 554-172 z dnia 7 sierpnia 1973 r., czołg Obiekt 172M, nazwany Urał i standaryzowany jako T-72, został przyjęty na uzbrojenie Armii Czerwonej. Produkcja seryjna czołgów, w nieznacznie zmodyfikowanej wersji, ruszyła w zakładach UWZ jeszcze w lipcu 1973 r., w tym roku wyprodukowano jednak jedynie 30 maszyn. Pierwsza jednostka pancerna szczebla dywizji została wyposażona w pełni w T-72 w następnym roku. Produkcja T-72 trwała w UWZ od 1974 r. do 1992 r., a w Czelabińskiej Fabryce Traktorów od 1978 r. do 1990 r.

Produkcja i pierwsza modernizacja – T-72A

Mimo niezbędnego przygotowania i produkcja T-72 w Niżnym Tagile początkowo związana była z dużymi trudnościami, wynikającymi z nieprzygotowania fabryki do nowego wyrobu, niskiej kultury pracy i braku odpowiedniego oprzyrządowania, choć oficjalne źródła wskazują jedynie, że „Fabryka dostosowywała się do produkcji zmodyfikowanych T-64 i z tego względu przygotowanie do wytwarzania T-72 nie przebiegało planowo”. Przykładowo, zamówienie na 1974 r. obejmowało wyprodukowanie 440 sztuk, UWZ deklarowało 220 pojazdów, ale ilość posiadanych podzespołów i materiałów pozwalała na ukończenie maksymalnie 150 czołgów. Podjęto w związku z tym wielkie inwestycje w tagilskich zakładach, m.in. zakupiono kilka tysięcy urządzeń i narzędzi produkcyjnych, takich jak stanowiska do obróbki z ówczesnej Czechosłowacji, ale także z Japonii, Szwajcarii, czy RFN.

T-72 1

Czołgi T-72 w czasie pokazowych ćwiczeń w latach osiemdziesiątych.

Choć czołgi T-72 stanowić miały zasadnicze uzbrojenie związków taktycznych drugiego rzutu co powodowało, że były produkowane w znacznych ilościach, to ich ilość w linii nigdy nie zaspokoiła gigantycznych potrzeb. W 1989 r., czyli po 16 latach wytwarzania, liczba wozów dwóch zasadniczych odmian T-72A i T-72B, pozwalała wyposażyć w nie, według najbardziej wiarygodnych danych, 22 z 61 czynnych wówczas dywizji strzelców zmotoryzowanych armii sowieckiej oraz 12 z 28 dywizji czołgów. Pozostałe dywizje strzelców zmotoryzowanych były wyekwipowane w większości w T-80 – 17 dywizji, T-64 – 13 dywizji, T-62 – jedna dywizja i T-54/T-55 – osiem dywizji, natomiast w dywizjach czołgów pozostałych dziewięć było wyekwipowane w T-80, pięć – w T-64, a trzy miały wyposażenie mieszane, głównie czołgi T-55. Część pojazdów w różnym wieku i stanie technicznym była magazynowana jako rezerwa mobilizacyjna – sowieckie wojska lądowe po ogłoszeniu mobilizacji miały liczyć według danych na pierwszą połowę 1989 r. aż 197 dywizji strzelców zmotoryzowanych i 75 dywizji czołgów, z tego znaczna część wyekwipowanych w czołgi T-72. W 1991 r. według oficjalnych danych ZSRR miał 12000 czołgów T-72 wszystkich wersji, a w 2000 r. na stanie wojsk lądowych Federacji Rosyjskiej było jeszcze ponad 9000 czołgów tej rodziny, w tym zdecydowana większość w tzw. składach przechowywania techniki, w stanie niezdatnym do użytku bez remontu.

Czołg T-72 (Obiekt 172M) i jego wersje rozwojowe posiadają klasyczny układ konstrukcyjny kadłuba z przedziałem kierowania z przodu, bojowym w środku i napędowym z tyłu kadłuba. Kadłub T-72 jest spawany z płyt o następującej grubości – przednia górna płyta 205 mm, przednia dolna – 85 mm, boki – 70-80 mm, strop – 40 mm, dno – 10 mm, tył – 40 mm. Jedynie przednia górna płyta czołowa kadłuba wykonana została w technologii wielowarstwowej i składała się z warstw: 80 mm stali wysokiej twardości HHS, 105 mm podwójnej warstwy laminatu i 30 mm stali RHA. Wieża tej wersji T-72 była jednolicie odlewana ze stali RHA o grubości w przedniej części od 280 mm, w części bocznej-tylnej i stropowej miała grubość od 30 do 80 mm. Do otworów w stropie wieży przyspawane były płyty z wieżyczką dowódcy i włazem działonowego. Wnętrze przedziału kierowania i bojowego wyłożono wykładziną antyradiacyjną.

W pierwszej produkowanej seryjnie odmianie T-72 zamontowano dwunastocylindrowy wielopaliwowy silnik wysokoprężny W-46 o mocy 574 kW (780 KM) przy 2000 obr./min. ze sprężarką mechaniczną i rozrusznikiem-generatorem SG-10-1. Zbiorniki paliwa o pojemności 1400 litrów, z tego cztery wewnętrzne mieściły 705 litrów, pozostały zapas mieścił się w pięciu zbiornikach nadgąsienicowych, montowano również dodatkowe dwie beczki o łącznej pojemności 390 litrów. Układ przeniesienia napędu składał się z przekładni pośredniej oraz dwóch planetarnych skrzyń biegów przenoszących moc na dwie planetarne przekładnie boczne i koła napędowe. Przeniesienie mocy odbywało się mechanicznie, poprzez sterowane hydraulicznie skrzynie biegów o siedmiu biegach do przodu i jednym wstecznym, a każde przełożenie miało tzw. ustalony promień skrętu. Układ jezdny obejmował sześć par kół nośnych o średnicy 750 mm, zawieszonych na wahaczach i wałkach skrętnych (pierwsza, druga i szósta para kół nośnych miała obrotowe łopatkowe amortyzatory hydrauliczne), koła napędzające z tyłu i koła napinające z przodu. Pierwsza para kół bieżnych, przenosząca większe obciążenia w czasie jazdy w terenie, miała wzmocnioną konstrukcję zawieszenia. Gąsienice staliwne ze sworzniami metalowo-gumowymi o szerokości 580 mm, były podtrzymywane w górnym biegu przez trzy rolki. Napinanie gąsienic odbywało się mechanicznie z zewnątrz czołgu.

Stanowisko kierowcy T-72

Stanowisko kierowcy wczesnego T-72.

Uzbrojenie T-72 stanowiła gładkolufowa armata D-81T (2A26M2) kalibru 125 mm z zamkiem klinowym typu ślizgowego o długości lufy 44 kalibry. Lufa armaty była mocowana do komory zamkowej przy pomocy gwintu i posiadała przedmuchiwacz eżektorowy. Układ oporopowrotny składał się z pojedynczego opornika hydraulicznego umieszczonego z lewej dolnej strony nasady zamkowej i pneumatycznego powrotnika. Armata umieszczona była w kołysce o długości 870 mm, normalna długość drogi odrzutu wynosiła 270-320 mm, maksymalna 340 mm. Zakres położeń działa w elewacji wynosił od -6,25 stopnia do +13,75 stopnia przy włączonym stabilizatorze. Automat załadowania amunicji pozwalał na uzyskanie teoretycznej szybkostrzelności 8 strz./min., a w ręcznym trybie awaryjnym – 1-2 strz./min. Mechanizm załadowania pobierał ułożone poziomo naboje i ładunki miotające z obrotowego magazynu znajdującego się pod koszem wieży i dosyłał je do komory zamkowej. Ładowanie armaty odbywało się zawsze w tym samym położeniu kątowym działa w elewacji. Jednostka ognia do armaty wynosiła 39 nabojów rozdzielnego ładowania z ładunkiem miotającym ze spalającą się łuską, z tego 22 sztuki w automacie załadowania, a pozostałe w regałach amunicyjnych – 4 sztuki w wieży, a 13 sztuk w przedniej i środkowej części kadłuba.

Podstawowymi typami amunicji były nabój przeciwpancerny 3WBM-3 z pociskiem podkalibrowym 3BM-9 z rdzeniem stalowym, nabój 3WBM-6 z pociskiem podkalibrowym 3BM-12 z rdzeniem wolframowym, o przebijalności odpowiednio 245 i 280 mm stali RHA pod kątem 0 stopni z odległości 2000 m,  nabój 3WBK-7 z pociskiem kumulacyjnym 3BK-12 o przebijalności 420 mm stali RHA pod kątem 0 stopni, nabój 3WBK-10 z pociskiem kumulacyjnym 3BK-14 o przebijalności 450 mm stali RHA pod kątem 0 stopni, a także nabój 3WOF-22 z pociskiem odłamkowo-burzącym 3OF-19 lub nabój 3WOF-36 z pociskiem 3OF-26 tego samego typu. Warto dodać, że pocisk podkalibrowy z elementami prowadzącymi w lufie tworzy zespół pocisku oznaczany odrębnie, np. dla pocisku 3BM-9 jest to zespół 3BM-10. Do miotania pocisków wszystkich typów stosowano uniwersalne ładunki miotające 4Ż40. Kolejnym modelem amunicji przeciwpancernej był od 1972 r. nabój 3WBM-7 z pociskiem podkalibrowym 3BM-15 z rdzeniem wolframowym o przebijalności 310 mm stali RHA pod kątem 0 stopni z odległości 2000 m i nabój 3WBM-8 z pociskiem podkalibrowym 3BM-17 z rdzeniem wolframowym o przebijalności 310 mm stali RHA pod kątem 0 stopni z odległości 2000 m, wprowadzono także nowe uniwersalne ładunki miotające 4Ż52.

Stanowisko dowódcy T-72

Stanowisko dowódcy T-72. Z lewej widok z góry, z prawej widok ze stanowiska działonowego.

Elektrohydrauliczny system stabilizacji działa 2E28M Sireń, z przelicznikiem, układem żyroskopów oraz wykonawczym ze wzmacniaczami lampowymi, pozwalał na naprowadzanie armaty w trybie automatycznym z prędkościami od 0,05 stopnia/sekundę do 6 stopni/sekundę, przerzutowo – do 18 stopni/sekundę. Dryf układu był ustawiany ręcznie.

Dodatkowe uzbrojenie czołgu stanowił sprzężony z armatą karabin maszynowy 6P7 PKT kalibru 7,62 mm z zapasem 2000 nabojów oraz wielkokalibrowy karabin maszynowy 6P17 NSWT kalibru 12,7 mm na podstawie ZPU-72 z celownikiem K-10T i zapasem 300 nabojów. Użycie tej broni wymagało otwarcia włazu dowódcy.

Urządzenia celownicze działonowego obejmowały celownik dzienny TPD-2-49 o powiększeniu 8 razy z dalmierzem stereoskopowym i stabilizacją linii celowania w pionie oraz celownik nocny TPN-1-49 o powiększeniu 5,5 raza z reflektorem podczerwieni Ł-2AG Łuna i zasięgu obserwacji wyłącznie w trybie aktywnym do 800 m. Dodatkowo działonowy miał peryskop optyczny TNP-165A. Dowódca dysponował niestabilizowanym dzienno-nocnym przyrządem obserwacyjnym TKN-3 o powiększeniu 5 razy w dzień lub 4,2 w nocy z podświetlaczem OU-3GK i o zasięgu obserwacji nocnej w trybie aktywnym do 400 m, a także dwoma peryskopami TNPO-160. Kierowca posiadał z kolei peryskop TNPO-168W lub peryskop nocny TWNE-4B lub TWNE-4PA z kanałem aktywno-pasywnym z reflektorem FG-125 o zasięgu obserwacji 60-100 m w zależności od poziomu oświetlenia w nocy. Czołg był wyposażony w radiostację R-123M i telefon wewnętrzny R-124, żyrokompas GPK-59, a także system ochrony przed bronią masowego rażenia GO-27 z aparaturą hermetyzowania i filtrowentylacji oraz przeciwpożarową sterowanymi układem ZEC11-3 z czujnikami optycznymi i termicznymi. Dodatkowe wyposażenie inżynieryjne stanowił trał przeciwminowy KMT-6 lub lemiesz. System pokonywania przeszkód wodnych, stosowany na wszystkich czołgach rodziny T-72, pozwala na pokonywanie przeszkód wodnych o głębokości do 5 m i szerokości do 1000 m.

Dla T-72 przyjęto następujące normy eksploatacyjne (normy polskie): naprawy średnie co 7000-8000 km, naprawy główne co 13000-15000 km, remont konserwacyjny co 10 lat, resurs silnika W-46 – 2400 godzin.

Równolegle z produkcją T-72, która trwała w latach 1974-1975 wytwarzano czołgi dowódcze T-72K Urał-K (Obiekt 172M-K), różniące się jedynie dodatkową radiostacją R-130M, układem nawigacji zliczeniowej TNA-3 i agregatem AB-1. Z uwagi na zabudowanie dodatkowych urządzeń radiowych oraz zasilania zmniejszono zapas amunicji przechowywanej poza magazynem i jednostka ognia wynosiła 31 naboi.

Stanowisko działonowego T-72

Stanowisko działonowego T-72, z lewej celownik nocny TPN-3-49, z prawej – celownik dzienny TPD-K1.

Czołg T-72 w latach siedemdziesiątych był pojazdem uznanym za nowoczesny, choć w niektórych parametrach ustępujący konstrukcjom rodzimym i zachodnim. Z tego względu prawie od razu podjęto w UKBTM prace nad jego ulepszeniem. Już w 1971 r. w ramach pracy Bujboł powstał wariant Obiekt 172-2M. Cięższy o tonę pojazd miał wzmocniony pancerz przedniej części kadłuba i wieży, silnik W-46F o mocy 618 kW (840 KM), zwiększony do 45 nabojów zapas amunicji. Na kolejnych prototypach zamontowano nowych system celowniczy, tj. celownik dzienny TPD-K1, celownik nocny Buran-PA, i nową armatę 2A46 i stabilizator 2E42 Żasmin.

Natomiast w czołgach T-72 produkowanych w kolejnych latach lufę armaty 2A26M obudowano osłoną termiczną ze stopów lekkich. Działonowy otrzymał dodatkowy peryskop optyczny TNPA-65, dwa takie przyrządy zamontowano dodatkowo także w wieżyczce dowódcy. Wieże wozów produkowanych od 1977 r. posiadały komory wypełniane wypełniono ceramicznymi rdzeniami piaskowymi, tj. formami z piasku ceramicznego zbrojonymi prętami stalowymi, a kadłub – zmienione grubości warstw płyty czołowej kadłuba: 60 mm stali RHA, 105 mm tekstolitu szklanego i 50 mm stali RHA.

Kolejną, poważnie zmodyfikowaną wersją czołgu, był T-72A (Obiekt 176), opracowywany od 1976 r., który w latach 1979-1985 zastąpił poprzednika na liniach produkcyjnych. W T-72A wzmocniono opancerzenie kadłuba i wieży. Na przednią górną wielowarstwową płytę kadłuba, o łącznej grubości 215 mm i budowie analogicznej jak u poprzednika, nałożono dodatkowy pancerz o grubości 16 mm ze stali wysokiej twardości HHS. Górna część układu jezdnego chroniona był odchylanymi panelami z blachy stalowej o grubości 3 mm, które miały chronić przed ładunkami kumulacyjnymi, zastosowano także ekrany przeciwnapalmowe Soda. Wieża odlewana ze stali RHA, w części czołowo-bocznej, pomiędzy odlewem stalowym o grubości warstw 120 mm i 80 mm, zastosowano 80-mm komory, które wypełniono ceramicznymi rdzeniami piaskowymi, tj. formami z piasku ceramicznego zbrojonymi prętami stalowymi. W części bocznej-tylnej i stropowej wieża to odlew stalowy o grubości od 30 do 80 mm.

Zmodyfikowany silnik T-72A typu W-46-6 o tej samej mocy posiadał jednak dłuższy resurs i wyższą kulturę pracy. Zbiorniki paliwa posiadały łączną pojemność 1200 litrów, z tego wewnętrzne 705 litrów, dodatkowo stosowano dwie beczki o łącznej pojemności 395 litrów. Zwiększono także maksymalny skok wahaczy i amortyzatorów.

T-72A

Czołg T-72A.

Produkowane od 1981 r. czołgi T-72A posiadały nową armatę D-81TM (2A46-1) kalibru 125 mm, która w porównaniu ze starszymi wersjami 2A26M2 i 2A46 miała ulepszone układy mocowania i oporopowrotny – zamiast gwintu wprowadzono złącze bagnetowe, a w miejsce pojedynczego opornika zastosowano dwa, rozmieszczone symetrycznie względem osi lufy, co miało zniwelować schodzenie lufy armaty z linii celowania w czasie strzału. Kołyskę działa wydłużono do 1510 mm, a kąty ruchu działa w elewacji powiększono – od -5 do +15 stopni. Normalna długość drogi odrzutu wynosi 260-300 mm, maksymalna 310 mm. Modyfikacje te wpłynęły na zmniejszenie rozrzutu pocisków. Jednostka ognia wzrosła do 44 naboi, z tego połowa w automacie załadowania. Komplet amunicji został wzbogacony o nabój przeciwpancerny 3WBM-9 z pociskiem podkalibrowym 3BM-22 Zakołka z rdzeniem z wolframu o przebijalności 380 mm stali RHA pod kątem 0 stopni z odległości 2000 m, nabój 3WBK-7M z pociskiem kumulacyjnym 3BK-12M ze zmodyfikowanym zapalnikiem o przebijalności 400 mm stali RHA pod kątem 0 stopni i nabój 3WBK-10M z pociskiem kumulacyjnym 3BK-14M o przebijalności około 450 mm stali RHA pod kątem 0 stopni – w obu wprowadzono nowy typ wkładki kumulacyjnej – a także nabój 3WBK-16 z pociskiem kumulacyjnym 3BK-18 Nadieżda-K, a następnie 3WBK16M z pociskiem 3BK-18M, przebijającymi odpowiednio 500 i 550 mm stali stali RHA pod kątem 0 stopni.

Kolejną zmianą w stosunku do T-72, zwiększającą możliwości bojowe nowej odmiany, było zastosowanie nowych przyrządów celowniczych działonowego – dziennego TPD-K1 o powiększeniu 8 razy z dalmierzem laserowym i stabilizacją linii celowania w pionie oraz nocnego TPN-3-49 z reflektorem Ł-4A Łuna-4 o zasięgu w trybie aktywnym 1300 m i pasywnym 500 m. Pozostawiono niestabilizowany dzienno-nocny przyrząd obserwacyjny dowódcy TKN-3 z reflektorem podczerwieni OU-3GK. Wprowadzono analogowy przelicznik balistyczny armaty ?. W czasie walki w nocy nie jest w praktyce możliwe wykorzystanie systemu kierowania ogniem, co jednak, z uwagi na ograniczony zasięg skutecznej obserwacji, nie ma większego znaczenia. Od 1982 r. na wozach montowano system celowniczy 1A40, który następnie, w zmodyfikowanej wersji, był montowany w opisanej poniżej odmianie T-72B (często w sowieckiej terminologii określenie „system kierowania ogniem” ma węższe znaczenie niż „kompleks kierowania ogniem czołgu” – ten pierwszy składa się z kilku urządzeń celowniczych, które wraz z podsystemami stabilizacji, przeliczeniowym tworzą kompleks kierowania ogniem). Ponadto, w T-72A po raz pierwszy zastosowano wyrzutnie 902A Tucza z granatami dymnymi 3D6, mocowane po obu stronach części czołowej wieży. W pierwszej połowie lat osiemdziesiątych wprowadzono także nowe naboje przeciwpancerne do armaty 2A46 oznaczone 3WBM-11 z pociskiem podkalibrowym 3BM-26 Nadieżda z rdzeniem z wolframu o penetracji do 410 mm stali RHA pod kątem 0 stopni z dystansu 2000 m i 3WBM-12 z pociskiem podkalibrowym 3BM-29 Nadfil-2 z rdzeniem z zubożonego uranu o penetracji do 430 mm stali RHA pod kątem 0 stopni z dystansu 2000 m, a także nabój 3WBK-17 i 3WBK-17B z pociskiem kumulacyjnym w odmianach 3BK-21 i 3BK-21B przebijających 520-550 mm stali RHA pod kątem 0 stopni. Mają one silniejsze ładunki miotające 4Ż63 do wszystkich typów nabojów.

Amunicja 2A46 T-72 2

Amunicja do armaty 2A46 kalibru 125 mm.

Odmiana dowódcza czołgu nosiła oznaczenie T-72AK (Obiekt 176K) i charakteryzowała się dodatkową radiostacją R-130M, układem nawigacji zliczeniowej TNA-3 i agregatem AB-1. Jednostka ognia liczyła 36 naboi.

Łącznie w latach 1973-1983 wyprodukowano, zgodnie z danymi rosyjskimi, około 12000 czołgów T-72 i T-72A w dwóch ośrodkach – Uralskiej Fabryce Wagonów z Niżnym Tagile oraz Czelabińskiej Fabryce Traktorów w Czelabińsku.

Czołg T-72B i pochodne

W 1981 r. rozpoczęto prace nad kolejną modernizacją pojazdu, Obiekt 184, który po standaryzowaniu w produkcji został oznaczony T-72B i wszedł do produkcji w 1984 r. Zmiany opancerzenia obejmowały zmianę konstrukcji przedniej górnej części kadłuba oraz pancerza specjalnego wieży. Płyta kadłubowa o łącznej grubości 215 mm składa się z dziewięciu warstw: 60 mm stali RHA, 15 mm luki powietrznej, 15 mm stali HHS, 15 mm luki powietrznej, 15 mm stali HHS, 15 mm luki powietrznej, 15 mm stali HHS, 15 mm luki powietrznej i 50 mm stali RHA. W kolejnych seriach T-72B wprowadzono jeszcze inną konstrukcję płyty czołowej kadłuba: 60 mm stali RHA, 10 mm luki powietrznej, 10 mm stali HHS, 10 mm gumy, 10 mm stali HHS, 10 mm luki powietrznej, 20 mm stali HHS, 10 mm gumy, 20 mm stali HHS, 10 mm luki powietrznej, 50 mm stali RHA, a łączna grubość tego jedenastowarstwowego elementu wynosi 220 mm. Połączone warstwy stali HHS i gumy pancerza czołowego kadłuba spełniały rolę niewybuchowego pancerza reaktywnego Non Explosive Reactive Armor (NERA).

T-72B 2

Czołg T-72B.

Wieża czołgu T-72B ma konstrukcję odlewaną, ale jej najbardziej narażone na ostrzał czołowe i boczne sektory posiadają komory z pancerzem specjalnym. Pomiędzy odlewem konstrukcji wieży o grubości 120 mm od zewnątrz i 80 mm od wewnątrz, znajduje się komora z 20 skośnymi w stosunku do pionu modułami pancerza NERA o grubości 30 mm każdy, składającymi się z 20-mm stali RHA, 6-mm gumy i 3-mm stali HHS, ułożonymi w odległości 22 mm od siebie oraz płyta kończąca układ pancerza specjalnego ze stali HHS o grubości 45 mm. W T-72B zastosowano wykładziny antyradiacyjne: zewnętrzną na pancerzu (tzw. nadboj) oraz wewnętrzną (podboj) w przedziale kierowcy i w wieży – miała ona również spełniać funkcję przeciwodłamkową.

Wprowadzono także tzw. dynamiczną ochronę pancerną, czyli panele pancerza reaktywnego 4S20 Kontakt-1, które w założeniu zmniejszają możliwość penetracji pancerza zasadniczego przez pojedyncze głowice kumulacyjne. Ilość modułów Explosive Reactive Armor (ERA) Kontakt-1 wynosiła 227 sztuk – 61 na kadłubie, 96 na ekranach burtowych i 70 na wieży.

T-72B posiada wzmocniony silnik W-84-1 o mocy 618 kW (840 KM) przy 2000 obr./min., zwiększenie mocy zrealizowano poprzez zwiększenie ilości podawanego paliwa i wprowadzenie nowej sprężarki mechanicznej, natomiast układ przeniesienia napędu pozostał bez większych zmian. W-84-1 montowano również w ostatnich seriach T-72 z 1984 r. Wewnętrzne zbiorniki paliwa T-72B posiadają łączną pojemność 705 litrów, zewnętrzne 495 litrów, dodatkowo stosuje się dwie beczki po 275 litrów każda. W zawieszeniu zastosowano wzmocnione wałki skrętne i amortyzatory, które miały zapewnić większą stabilność podczas jazdy w terenie i w czasie prowadzenia ognia.

W czołgu zamontowano kolejny raz zmodyfikowaną armatę 2A46M, a następnie 2A46M-1 kalibru 125 mm. Zmiany w technologii produkcji lufy i zamka skutkują zwiększeniem dopuszczalnego ciśnienia w komorze nabojowej, dlatego też armata może strzelać nowymi typami amunicji przeciwpancernej z mocniejszym ładunkiem miotającym. Nowy elektrohydrauliczny stabilizator uzbrojenia 2E42-2 Żasmin zapewniać ma lepsze i stabilniejsze prowadzenie uzbrojenia głównego – dysponuje prędkościami naprowadzania od 0,07 stopnia/s do 6 stopni/s w trybie automatycznym, a przerzutowo – od 16 do 24 stopni/s.

Wieża T-72B 1

Wieża czołgu T-72B. Zdjęta część kaset pancerza reaktywnego Kontakt-1.

Jednostkę ognia zwiększono do 45 naboi, ilość amunicji w automacie załadowania pozostała bez zmian. Z uwagi na awaryjność automatu załadowania w pierwszych odmianach czołgu, w wersji T-72B – oprócz modyfikacji urządzenia – wprowadzono awaryjny mechaniczny awaryjny układ obrotowego magazynu z pociskami i ładunkami miotającymi. Amunicja podkalibrowa jest reprezentowana przez nabój 3WBM-13 z pociskiem podkalibrowym z rdzeniem uranowym 3BM-32 Want i nabój 3WBM-17 z pociskiem z rdzeniem wolframowym 3BM-42 Mango, pierwszy o przebijalności 500 mm, drugi 450 mm stali RHA ustawionej pod kątem 0 stopni z odległości 2000 m. Amunicja wielozadaniowa to nabój 3WBK-21 z pociskiem kumulacyjnym 3BK-25 przebijającym 550 mm stali RHA pod kątem 0 stopni. Od końca lat osiemdziesiątych stosowany jest również nowy nabój 3WBK-25 z pociskiem kumulacyjnym 3BK-29M Brejk z głowicą tandemową o przebijalności 650 mm stali RHA za osłoną reaktywną. Wszystkie te naboje mają nowe ładunki miotające 4Ż63.

Z armaty T-72B można także wystrzeliwać przeciwpancerne pociski rakietowe kompleksu 9K120 Swir. Nabój z pociskiem rakietowym M119 Refleks nosi oznaczenie 3UBK-14. Czas załadowania rakiety z ładunkiem miotającym do komory nabojowej wynosi 8 sekund, a teoretyczna szybkostrzelność 3 pociski/min. Do wyrzucania rakiet z lufy armaty stosuje się ładunek 9Ch949 w miejsce ładunku miotającego klasycznych pocisków. Układ kierowania uzbrojeniem rakietowym jest oznaczony 9S515. Rakieta 9M119 i jej wersje rozwojowe jest prowadzona półautomatycznie, w kodowanej wiązce laserowej emitowanej przez celownik działonowego i ma zasięg w przedziale 75 m do 4000 m oraz prędkość marszową około 330 m/s. Głowica kumulacyjna 9N142 ma zapewniać przebijalność 650 mm stali RHA przy kącie trafienia 0 stopni. Naprowadzanie rakiety jest możliwe w czasie postoju czołgu lub z przystanków i w granicach granicznych kątów elewacji uzbrojenia od -5 do +15 stopni. Czas przejścia systemu Swir w reżim gotowości do otwarcia ognia wynosi 2-3 minuty.

Kompleks celowniczy czołgu T-72B nosi oznaczenie 1A40-1 i składa się z celownika dzienno-nocnego działonowego 1K13 Nieman z torem dziennym z przyrządem TPD-K1 o powiększeniu 8 razy i torem nocnym z przyrządem TPN-3-49 z noktowizorem aktywno-pasywnym o powiększeniu 5,6 raza oraz dalmierzem laserowym (emiterem) 9S831, służącym zarówno do pomiaru odległości do przelicznika balistycznego armaty, jak i naprowadzania pocisków rakietowych systemu 9K120 Swir. Zasięg widzenia Niemana wynosi w nocy 500 m w trybie pasywnym i 1200 m – w trybie aktywnym, z użyciem reflektora podczerwieni Ł-4A. Dane o celu są automatycznie przekazywane do układu naprowadzania rakiet 9S515, a także wprowadzane do celownika, który samoczynnie przesuwa znak celowniczy. Dodatkowo działonowy ma peryskop TNP-165A i peryskop TNPA-65. Dowódca zachował niestabilizowany dzienno-nocny przyrząd obserwacyjny TKN-3 Kristałł-PA o powiększeniu 5 razy w dzień i 4,2 raza w nocy z podświetlaczem OU-3GKM i o zasięgu obserwacji nocnej w trybie aktywnym do 400 m, umieszczony w obrotowej wieżyczce wraz z dwoma peryskopami TNPO-160 i dwoma TNPA-65. Kierowca dysponuje peryskopem TNPO-168W lub peryskopem nocnym TWNE-4B albo TWNE-4PA z kanałem aktywno-pasywnym z reflektorem FG-125 o zasięgu obserwacji 60-100 m w zależności od poziomu oświetlenia w nocy.

Czołg jest wyposażony w układ łączności Abzac, czyli radiostację R-173, nadajnik R-173P, telefon wewnętrzny R-174 i blok filtrów antenowych. W skład aparatury dodatkowej wchodzi także żyrokompas GPK-59, system ochrony przed bronią masowego rażenia GO-27 z aparaturą hermetyzowania i filtrowentylacji oraz przeciwpożarową sterowanymi układem ZEC11-3. Ochronę pojazdu uzupełnia wyrzutnia 902B Tucza dla ośmiu granatów dymnych 3D6M i przeciwnapalmowa Soda. T-72B może być również wyposażony w trały przeciwminowe KMT-6 lub KMT-7, albo lemiesz. Polepszenie jakości obsługi polowej pojazdów, w tym przede wszystkim systemu kierowania ogniem mają zapewnić wprowadzone od 1987 r. dodatkowe pojazdy techniczno-warsztatowe S01-M01 z aparaturami kontrolno-pomiarowymi 9W913 i 9W940 dla celownika 1K13. Przebieg międzyobsługowy T-72B określany jest na 1600 km, a całkowity międzyremontowy – na 3300 km.

T-72B M1989

T-72B wzór 1989. Widoczne panele pancerza reaktywnego Kontakt-5 na płycie czołowej kadłuba i bokach przedniej części wieży. Na stropie wieży płytki pancerza reaktywnego chroniącego nowego typu, a nad jarzmem armaty – kasety pancerza.

Ostatnie wersje produkcyjne T-72, oznaczane wzór 1989, posiadają zmieniony pancerz przedni – po raz kolejny zmieniono konstrukcję górnej płyty czołowej kadłuba: 5 mm stali RHA, 5 mm warstwa gumy, 3 mm stali RHA, 19 mm luka powietrzna, 3 mm stali RHA, 5 mm warstwa gumy, 60 mm stali HHS, 10 mm warstwy antyradiacyjnej i 50 mm stali RHA. Mimo, że teoretycznie grubość łączna pozostała na tym samym poziomie, tj. 215 mm, to struktura osłony miała dać odporność rzędu około 600 mm przeciw amunicji podkalibrowej i 650 mm przeciw amunicji kumulacyjnej.

Pancerz reaktywny T-72B wzór 1989 to odmiana 4S22 Kontakt-5, którego działanie według twórców z instytutu NII Stali było uzależnione od skuteczności zasadniczej osłony i typu zagrożenia. Według danych rosyjskich Kontakt-5 ma zapewniać dodatkową osłonę odpowiadającą 100-120 mm stali RHA przeciw pociskom podkalibrowym lub odpowiadającą 500-600 mm stali RHA przeciw głowicom kumulacyjnym. Z kolei niektóre źródła podają wartość redukcji możliwości penetracyjnych pocisków podkalibrowych przez Kontakt-5 o około 20%, zaś głowic kumulacyjnych o około 60%. Na przedniej górnej części wozu zamontowano 48 kaset, a na wieży osiem modułów zawierających po pięć kaset. Dodatkowo na stropie wieży umieszczono 21 mniejszych kaset, mających chronić przez subamunicją artyleryjską.  

T-72 T-72A T-72B
Oznaczenie Obiekt 172M Obiekt 176 Obiekt 184
Rok 1973 1979 1985
Masa bojowa 41 ton 41,5 tony 44,5 tony
Silnik W-46 W-46-6 W-84M
Układ przeniesienia napędu Mechaniczny Mechaniczny Mechaniczny
Pancerz reaktywny 4S20 Kontakt-1
Armata 2A26M2 2A46-1 (2A46M) 2A46M/2A46M-1
Układ stabilizacji 2E28M 2E28M 2E42-2
System rakietowy 9K120 Swir
Sprzężony karabin maszynowy 6P7 PKT 6P7 PKT 6P7K PKTM
Wielkokalibrowy karabin maszynowy 6P17 NSW (ZPU-72) 6P17 NSW 6P17 NSW
Kompleks kierowania ogniem (1A40)  1A40-1
System kierowania ogniem 1K13
Celownik dzienny działonowego TPD-2-49 TPD-K1 TPD-K1
Celownik nocny działonowego TPN-1-49 TPN-3-49 1K13-49
Peryskopy działonowego TNP-165A (TNPA-65) TNP-165A + TNPA-65 TNP-165A + TNPA-65
Przyrząd obserwacyjny dowódcy TKN-1 TKN-3 TKN-3W
Peryskopy dowódcy TNP-160 (TNPA-65) TNP-160 + TNPA-65 TNP-160 + TNPA-65
Peryskopy kierowcy TNPO-168W/TWNE-4B TNPO-168W/TWNE-4B TNPO-168W/TWNE-4B/PA
Wyrzutnie granatów dymnych 902A 902B
System ppoż. ZEC11-3 ZEC11-3 ZEC11-3
System ochrony przed bronią ABC GO-27 GO-27 GO-27
Radiostacja R-123M R-123M R-173P
System łączności wewnętrznej R-124 R-124 R-174
System nawigacji GPK-59 GPK-59 GPK-59

Pojazdy wytwarzane były również w wersji dowódczej T-72BK (Obiekt 184-1K) z dodatkową radiostacją R-130M, układem nawigacji TNA-3 i agregatem AB-1. W 1987 r. opracowano natomiast modyfikację standardowego Obiekt 184, pod oznaczeniem T-72B1 (Obiekt 184-1), która nie posiada układu kierowania pociskami rakietowymi Swir. Wszystkie warianty czołgu Obiekt 184 były wytwarzane od 1985 r. do 1992 r.

Elementy T-72B wykorzystano także w ostatnich seriach produkcyjnych poprzedniej wersji – czołgi oznaczone T-72AW (Obiekt 176) były produkowane w latach 1984-1985. Posiadają silnik W-84-1 i pancerz reaktywny 4S20 Kontakt-1 – podobnie jak w T-72B liczący 227 elementów, jednak odmiennie usytuowanych z uwagi na inną aranżację oprzyrządowania na wieży, pojazdy posiadały bowiem kadłuby, wieże i elementy układu kierowania ogniem tożsame z opisaną powyżej wersją T-72A.

Według danych rosyjskich w latach 1984-1992 wyprodukowano w UWZ i CzTZ około 10500 czołgów T-72AW i T-72B.

Pierwsza rosyjska głęboka modernizacja – T-72BA

Od 1992 r., w związku z brakiem większych zamówień na nowe pojazdy, czyli T-90, zakłady UWZ prowadziły remonty pojazdów T-72B i T-72B1, połączone z wymianą silnika na W-84MS. W latach 1992-2000 wyremontowano jednak relatywnie niewielką część parku tych pojazdów. Wspomniane prace remontowe i modernizacyjne nie zwiększały w sposób istotny walorów bojowych wozu. Już zatem w 1993 r. w UBKTM ukończono projekt zmodernizowanego czołgu w trzech wariantach, z których najbogatszy miał pancerz reaktywny 4S22 Kontakt-5 (Kontakt-W), ulepszony system rakietowy 9K119 Refleks, kompleks kierowania ogniem 1A45, sterowany z wnętrza wozu wielkokalibrowy karabin maszynowy 6P49 Kord i moduł samoobrony TSzU-1 Sztora-1. Nie został on jednak zaakceptowany z uwagi na cenę. Z braku środków finansowych dopiero w 1998 r. rozpoczęto prace remontowo-modernizacyjne na eksploatowanych czołgach T-72, T-72A, T-72B i T-72B1 z użyciem wspomnianych elementów. Pojazdy wcześniejszych wersji, tj. T-72 i T-72A przy okazji remontów otrzymywały silnik W-84, ulepszony system kierowania ogniem 1A40 oraz pancerz reaktywny 4S22 Kontakt-W2.

T-72BA T-72B2 T-72B3 T-72B3M
Oznaczenie Obiekt 184A Obiekt 184M Obiekt 184M-3 Obiekt 184M-4
Rok 2000 2006 2010 2014
Silnik W-92S2 (W-84MS) W-92S2 W-92S2 (W-84-1) W-92S2F
Układ przeniesienia mocy Mechaniczny Mechaniczny Mechaniczny Mechaniczny
Pancerz reaktywny 4S22 Kontakt-5 4S24 Relikt 4S22 Kontakt-5 4S22 Kontakt-5
Armata 2A46M-1 2A46M-5 2A46M-5 2A46M-5
Układ stabilizacji 2E42-4 2E42-4 2E42-4 2E42-4
System rakietowy 9K119 Refleks 9K119 Refleks 9K119 Refleks 9K119 Refleks
Sprzężony karabin maszynowy 6P7K PKTM 6P7K PKTM 6P7K PKTM 6P7K PKTM
Wielkokalibrowy karabin maszynowy 6P49 Kord 6P49 Kord 6P49 Kord 6P49 Kord
System kierowania ogniem 1A40-1M/M2 Kalina 1A40-4 Kalina
Celownik dzienny działonowego 1K13-49 + PŁ-1 PNM Sosna-U PNM Sosna-U PNM Sosna-U
Celownik nocny działonowego 1K13-49 + PŁ-1 PNM Sosna-U + PŁ-1 PNM Sosna-U PNM Sosna-U
Peryskopy działonowego TNP-165A + TNPA-65 TNP-165A + TNPA-65 TNP-165A + TNPA-65 TNP-165A + TNPA-65
Przyrząd obserwacyjny dowódcy TKN-3MK PNK Sokolnyj Głaz  TKN-3M PN PAN Sokolnyj Głaz
Peryskopy dowódcy TNP-165A TNP-165A TNP-165A TNP-165A
Peryskopy kierowcy TNPO-168W/TWN-5 TNPO-168W/TWN-5 TNPO-168W/TWN-5 TNPO-168W/TWN-5
System ochrony pojazdu TSzU-1 Sztora-1
Wyrzutnie granatów dymnych 902B 902B 902B 902B
System ppoż. ZEC13-1 ZEC13-1 ZEC13-1 ZEC13-1
System ochrony przed bronią ABC GO-27
Radiostacja R-173P R-163-25U R-163-25U R-163-25U-2
System łączności wewnętrznej R-174 R-163-UP R-163-UP R-163-UP
System nawigacji GPK-59

Ostatecznie natomiast projekt T-72BA w oznaczanym fabrycznie, jako „idealny”, wariancie, posiadał wzmocniony dwunastocylindrowy silnik wysokoprężny W-92S2 o mocy 736 kW (1000 KM) przy 2000 obr./min., w którym wprowadzono sprężarkę napędzaną gazami spalinowymi i odpowiednio wzmocniono układ przeniesienia napędu, w tym przekładnie pośrednią i skrzynie biegów, który jednak nadal nie jest demontowany jako całość. Odpowiednie modyfikacje, w tym wprowadzenie szybkozłączy, pozwoliły jednak, w ocenie producenta, skrócić czas wymiany jednostki napędowej do 3,5 godziny. Również systemy chłodzenia silnika i oleju zostały zmodyfikowane pod kątem większej wydajności. Układ napędowy z silnikiem W-92S2 stosowano jednak tylko w 2003 r., problemy z wydajnością produkcji wzmocnionych jednostek napędowych, spowodowały, że w kolejnych seriach modernizacji powrócono do W-84MS.

W-84MS W-92S2

Silnik W-84MS z T-72B, z prawej wersja W-92S2 stanowiąca napęd najnowszych modernizacji czołgu.

Wymieniono układ stabilizacji na model 2E42-4, obiekt 184A posiada także ulepszony system celowniczy 1A40-1M z mikroprocesorowym przelicznikiem balistycznym z urządzeniem 1W217 i czujnikiem meteorologicznym DWE-BS z automatycznie lub półautomatycznie wprowadzanymi danymi o położeniu czołgu i danymi meteorologicznymi, z możliwością ich prezentacji w okularze przyrządu obserwacyjnego dowódcy. Podświetlanie w reżimie aktywnym miał zapewniać reflektor (oświetlacz) laserowy PŁ-1. Nocny celownik działonowego 1K13-49 i kompleks rakietowy 9K120 Swir zostały przystosowane do współpracy z nowymi rakietami 9M119M Inwar-M oraz 9M119-M1 Inwar-M1 o zasięgu w przedziale od 100 do 5000 m i prędkości średniej około 330 m/s. Pierwsza, tj. 9M119M ma głowicę kumulacyjną o przebijalności 700 mm stali RHA, a 9M119-M1 głowicę tandemową o przebijalności 850 mm stali RHA za osłoną reaktywną. Dowódca otrzymał przyrząd obserwacyjny TKN-3MK z pasywno-aktywnym torem nocnym z nowym przetwornikiem obrazu o powiększeniu 5 razy w dzień i 3 razy w nocy oraz zasięgu widzenia 500 m, a kierowca nowy przyrząd obserwacyjny TWN-5, ze wzmacniaczem światła szczątkowego, o zasięgu 180 m.

Automat załadowania i magazyny amunicyjne w kadłubie osłonięto panelami opancerzenia, które miały częściowo chronić amunicję przed strumieniem kumulacyjnym i odłamkami. Właz kierowcy miał mieć możliwość awaryjnego otwierania z zewnątrz wozu. Poza tym zwiększono ochronę przeciwminową przedniej dolnej części kadłuba i dna pojazdu, a wnętrze kadłuba i wieży wyłożono ekranami z tworzywa balistycznego. Kierowca otrzymał podwieszane do stropu kadłuba siedzisko, a przy tym wprowadzono elementy wzmacniające dno kadłuba w przedniej części. Układ zawieszenia i gąsienice zunifikowano z czołgiem T-90S. Wprowadzono system przeciwpożarowy ZEC13-1 Inej z układem wytwarzania aerozolu Doping-2BT. Bez zmian pozostał system wyrzutni granatów dymnych 902B, system ochrony przed bronią masowego rażenia GO-27 z aparaturą hermetyzowania i filtrowentylacji, dodatkowe wyposażenie inżynieryjne. Wóz planowano wyposażyć również w system maskowania w różnych spektrach Nakidka, w postaci specjalnych pokrowców na kadłub i wieżę.

T-72BA

Czołg T-72BA z pancerzem reaktywnym Kontakt-1.

Po przeprowadzeniu prób i modyfikacjach, modernizacja „idealna” została standaryzowana w 2000 r. W przypadku modernizowanych T-72B czołg miał oznaczenie T-72BA (Obiekt 184A), natomiast jeśli wersją bazową był T-72B1 – symbol T-72B1A (Obiekt 184A1). Prace miały na celu także ujednolicenie wyposażenia i tym samym możliwości czołgów, choć z danych UWZ wynika, że już w 1999 r. na modyfikowanych T-72B stosowano nowe rozwiązania zawieszenia Obiektu 184A, a z kolei w 2000 r. modernizowano pojazdy zachowując stary układ napędowy. System kierowania ogniem poddano opisanej modyfikacji, nie wprowadzono natomiast, wbrew założeniom, modyfikacji armaty i systemu załadowania oraz opancerzenia – zarówno integralnego, jak i reaktywnego. Według danych rosyjskich do remontu i modernizacji wybierano pojazdy z różnych serii, stosowano także „składaki”, tj. pojazdy posiadające kadłuby i wieże z różnych pojazdów. W wozach modernizowanych po 2000 roku system 1A40 był modernizowany do standardu 1A40-01M i otrzymywał cyfrowy przelicznik TBW. Umożliwiono też, poprzez celownik 1K13-49 naprowadzanie ppk 9M119M, natomiast po 2005 roku montowano trzeci standard systemu kierowania ogniem – 1A40-M2, w którym wprowadzono nową bazę elementową, w tym w po raz kolejny ulepszony dzienno-nocnym celownik działonowego 1K13-49 z podświetlaczem PŁ-1, jednak te ostatnie nie były szerzej stosowane i najczęściej zachowywano stare reflektory podczerwieni OU-3GKM i Ł-4A.

W wozach wymieniano tez radiostacje na nowe R-173 R-133P oraz R-174. Armata 2A46M pozostała bez zmian ale co istotne wymieniano system stabilizacji na nowy 2E42-4. Od 1998 do 2006 r. zmodernizowano łącznie maksymalnie 800 czołgów T-72BA i T-72BA1.

T-72B2 Rogatka – najlepszy zmodernizowany czołg Rosji

Dalszy rozwój pakietu modernizacyjnego w Niżnym Tagile doprowadził do powstania gruntownie przebudowanego pojazdu. Prace zainicjowano jeszcze w latach dziewięćdziesiątych, jako zadanie badawczo-rozwojowe Rogatka-1, a czołg otrzymał oznaczenie fabryczne Obiekt 184M – w wojsku znany był pod symbolem T-72B2. Prace oficjalnie zainicjowano w 2000 r., prototyp ukończono w 2005 r., a po raz pierwszy pojazd pokazano publicznie w 2006 r. Zmiany w konstrukcji kadłuba i wieży, oprócz zastosowanych w T-72BA, obejmowały m.in. wzmocnienie ochrony pancernej osłoną reaktywną nowej generacji – ERA typu 4S24 Relikt. Zastosowano także dodatkowy fabryczny pancerz prętowy, tzw. „klatkę”, a dno kadłuba otrzymało dodatkowe panele wzmacniające ochronę przeciwminową. Pojazd miał zamontowany silnik W-92S2 o mocy 736 kW (1000 KM) z automatycznym sterowaniem przekładaniami i zmienionym układem przeniesienia napędu oraz modyfikacjami zmniejszającymi sygnaturę termiczną wozu. Wprowadzono tożsame z czołgiem T-90 elementy systemu zawieszenia.

T-72B2 Rogatka

Prototyp czołgu T-72B2 Rogatka.

T-72B2 otrzymał armatę D-81M5 (2A46M-5), standaryzowaną w 2005 r., w której lufa jest sztywniejsza niż u poprzedniczek, wymieniono także na nowe łożyska w po raz kolejny zmodyfikowanej kołysce działa. Poza tym planowano zabudować nowszy automat załadowania z T-90 o wydłużonych kasetach amunicyjnych, umożliwiający używanie najnowszych nabojów przeciwpancernych, 3WBM22 z pociskiem podkalibrowym 3BM59 Swiniec-1 i 3WBM23 z pociskiem 3BM60 Swiniec-2, obu o długości 640 mm, a także najnowszych nabojów kumulacyjnych i odłamkowo-burzących oraz pocisków rakietowych rodziny Inwar.

Natomiast jeśli chodzi o kompleks kierowania ogniem podjęto decyzję o zaniechaniu kolejnych modyfikacji znanego z T-90 modelu 1A45T Irtysz-T, stanowiącego rozwinięcie systemu 1A45 Irtysz z czołgu T-80 i zastosowaniu nowego opracowania. Współpraca z białoruskim przemysłem zbrojeniowym zaowocowała powstaniem nowego systemu kierowania ogniem Kalina, choć według oficjalnych informacji przy jego konstruowaniu korzystano głównie z doświadczeń rosyjskich zdobytych w czasie realizacji projektów Rogatka-1 i Ramka-99.

T-72B2 Rogatka 2

T-72B2 Rogatka, dobrze widoczne pokrycie Nakidka.

Kalina składa się z celownika działonowego PNM Sosna-U i przyrządu obserwacyjno-celowniczego dowódcy PK PAN Sokolnyj Głaz, monitorów dowódcy i działonowego, cyfrowego komputera balistycznego i czujników: meteorologicznego DW-E, temperatury ładunku miotającego, ? i pochylenia czopów armaty, a także układ pomiaru ugięcia lufy UUI-1. PNM Sosna-U to zintegrowany stabilizowany w obu płaszczynach celownik z kanałami optycznym i telewizyjnym o powiększeniu odpowiednio 12 razy i 4 razy oraz termowizyjnym z kamerą Catherine-FC o powiększeniu 4 razy. Sosna-U posiadała także dalmierz laserowy i moduł naprowadzania rakiet. Pozostawiono, jako rezerwowy, celownik dzienny TPD-K1. PK PAN Sokolnyj Głaz ma takie same podzespoły, jak Sosna-U i jest obrotowy oraz stabilizowany w obu płaszczyznach. Oba przyrządy posiadają moduły automatycznego śledzenia celów ASC, a obraz z PK PAN może być wyświetlany na monitorach załogi. Pozostawiono także dzienno-nocny przyrząd obserwacyjny dowódcy TKN-3MK. Z kolei kierowca otrzymał trójkanałowy dzienno-nocny przyrząd obserwacyjny TWN-10.

Rogatka-1 posiadał także kompleks samoobrony TSzU-1M Sztora-1M z dwoma promiennikami zakłócającymi, promiennikami zakłócającymi OTSzU-1-7, czterema czujnikami opromieniowania laserem TSzU-1-1 i TSzU-1-11 oraz 8 wyrzutniami 902W dla granatów dymnych 3D6M lub aerozolowych 3D17, pulpity sterowania systemem Sztora-1 znajdowały się na stanowisku dowódcy czołgu. Rogatka miał także system przeciwpożarowy ZEC13-1 Inej o czasie reakcji do 0,15 s oraz agregat prądotwórczy AP-18E1Ż umożliwiający działanie najważniejszych układów, w tym systemu kierowania ogniem, bez uruchamiania jednostki napędowej. Czołg, oprócz klasycznych urządzeń inżynieryjnych, jak lemiesz, czy trały przeciwminowe, posiadał również zabudowany pod przednią częścią kadłuba elektromagnetyczny system przeciwminowy SEMZ-23.

Celownik PNM Sosna-U

T-72B3. Celownik działonowego PNM Sosna-U i monitor termowizora

Próby Rogatki przeprowadzono w latach 2005-2006 – uznano jednak, że jest to zbyt kosztowna modernizacja starego T-72B i w rezultacie skupiono się na zamawianiu fabrycznie nowych T-90 oraz mniej kosztownej modernizacji używanych już czołgów.

T-72B3 – standardowy i „biatlonowy”

Zbyt wysoka cena T-72B2 Rogatka spowodowała, że rosyjskie siły zbrojne wybrały znacznie prostszy wariant modernizacji, oznaczony T-72B3 (Obiekt 184M-3), który zakłady w Niżnym Tagile przygotowały w latach 2010-2011. Pozostawiono bez zmian kadłub pojazdu oraz układ przeniesienia mocy, jedynie w układzie sterowania zastosowano wolant kierowcy. Zamontowano także silnik W-92S2, jednak zwiększenie mocy jednostki napędowej o ponad 160 KM, nie przekłada się na podwyższenie mobilności pojazdu z uwagi na pozostawienie starego układu przeniesienia mocy oraz zawieszenia. Na części modyfikowanych wozów nie zamontowano mocniejszego silnika, pozostawiając wyremontowany diesel W-84-1. Możliwe było także zastosowanie nowych elementów zawieszenia z T-90, tej modyfikacji również nie wprowadzono do 2014 r., pojazdy mają natomiast nowe gąsienice. T-72B3 posiada armatę 2A46M-5 ze stabilizatorem 2A42-4 Żasmin, a także kompleks kierowania ogniem Kalina bez przyrządu dowódcy Sokolnyj Głaz, pozostawiono układ celowniczy 1A40-4 z celownikiem działonowego 1K13-49, który jest systemem awaryjnym. Ogółem w latach 2012-2014 zmodernizowano około (dane różnią się) 750 czołgów do standardu T-72B3.

T-72B3 1

Czołg T-72B3.

W 2014 r. ukończono natomiast udoskonalony ewolucyjny wariant T-72B3, z systemem kierowania ogniem uzupełnionym o panoramiczny przyrząd obserwacyjno-celowniczym dowódcy Sokolnyj Głaz z torem nocnym ze wzmacniaczem światła szczątkowego lub kamerą termowizyjną. Pojazd posiada również tylną kamerę manewrową, z monitorem w przedziale kierowcy. Manewrowość pojazdu zwiększyć się ma poprzez zblokowanie z układem przeniesienia napędu silnika W-92S2F, po raz kolejny wzmocnionego do 831 kW (1130 KM). Prototyp, określany jako T-72B3M (Obiekt 184M-4), ma być docelową wersją modernizacji T-72B w najbliższych latach. W 2015 r. miało być zmodernizowane do 300 wozów do standardu T-72B3M.

Copyright © Redakcja Militarium