Radzieckie i ukraińskie czołgi nowej generacji – od Obiekt 450 do Obiekt 477A1 Nota

Najbardziej nowoczesne i zarazem awangardowe czołgi końca istnienia ZSRR powstały w biurze konstrukcyjnym Charkowskich Zakładów Budowy Środków Transportu im. Małyszewa (ChZTM) kierowane przez A. Morozowa.

W tym ośrodku stworzono w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ub. wieku projekty kilku wozów nowej generacji, których rozwiązania konstrukcyjne były pewną podstawą do stworzenia dwóch współczesnych rosyjskich wozów: Obiekt 195 oraz najnowszego Obiekt 148, czyli czołgu T-14 Armata.

Obiekt 450, czyli T-74

Już 1972 roku rozpoczęto w ChZTM projektowanie wozu Obiekt 450 (T-74), który zrywał z klasyczną koncepcją układu konstrukcyjnego ówczesnych czołgów. Analizy potencjalnych trafień środkami przeciwpancernymi przeciwnika w czołg skłoniła konstruktorów z Charkowa do opracowania pojazdu niewielką bezzałogową lub niskoprofilową wieżą z całym zapasem amunicji w kadłubie. Również załoga zajmowała swoje miejsca w kadłubie. Mniejsza masa wieży i wypracowany dzięki temu zapas nośności umożliwiły wzrost osłony kadłuba pojazdu. Kadłub miał z przodu jednolitą płytę pancerną zbudowana z kilku warstw stali i tekstolitu szklanego, za którą umieszczono zbiornik paliwa. Trzyosobowa załoga zajmowała miejsca w kadłubie – siedzący w środku, w niewielkim koszu wieży pod jej łożyskiem. Za przedziałem załogi znajdował się chroniony przedział amunicyjny (35-40 sztuk amunicji scalonej) i automat załadowania. Podajnik automatu miał wybierać nabój z kadłubowego magazynu i ładować go przez luk w tyle wieży, wymagało to każdorazowego zgrywania osi armaty z osią podajnika, co zmniejszało szybkostrzelność. Napęd stanowił silnik wysokoprężny 5TDF o mocy 515 kW (700 KM) z mechanicznym układem przeniesienia napędu. W niewielkiej, lekko opancerzonej wieży Obiektu 450 zamontowano armatę kal. 125 mm, sprzężoną z dwoma na wielkokalibrowymi karabinami maszynowymi kal. 12,7 mm, trzeci wkm na szczycie był zdalnie sterowany przez dowódcę. Masa pojazdu sięgała 40 ton.

Czołg Obiekt 450

Czołg Obiekt 450.

Projekt Obiektu 450 zakończono w 1974 roku, mimo przeprojektowania podajnika w celu zwiększenia szybkostrzelności. O przerwaniu prac zadecydowały m.in. niemożność skonstruowania wystarczająco sprawnego układu obserwacyjno-celowniczego dla załogi siedzącej w kadłubie (szczególnie dowódcy), a nie relatywnie wysoko w załogowej wieży.

Obiekt 490, czyli Buntownik

Kolejny projekt awangardowego czołgu nowej generacji zainicjowano w ChZTM oficjalnie w 1980 roku. Pierwsza koncepcja pojazdu, oznaczonego Obiekt 490, wskazywała, że powinien mieć dwuosobową załogę siedzącą w niskoprofilowej wieży po obu stronach armaty kal. 125 mm. Amunicja miała być umieszczona w niszy wieży i kadłubie. Bardzo skomplikowany miał być system obserwacyjno-celowniczy z trzema niezależnymi zespołami celowników panoramicznych, kamerami i radiolokatorami, również system kierowania miał być półautomatyczny. Z uwagi na nierealny układ konstrukcyjny, w 1982 roku zmieniono założenia projektowe i opracowano mniej zaawansowany technicznie pojazd, który nazwano Obiekt 490A Buntar (Buntownik).

Czołg Obiekt 490A Buntar

Czołg Obiekt 490A Buntar.

Z uwagi na problemy techniczne z zapewnieniem świadomości sytuacyjnej załodze zajmującej miejsca nisko w kadłubie, w Buntarze zaproponowano układ pośredni – z niskoprofilową załogową wieżą. W przedniej części kadłuba umieszczono zbiornik paliwa (z zapasem amunicji dodatkowej) i przedział kierowcy, następnie przedział podwieżowy i z tyłu – przedział napędowy z silnikiem 5TDF, a docelowo 6TD o mocy 736 kW (1000 KM). Przód kadłuba chroniony był przez kombinowany układ pancerza wielowarstwowego (stal i ceramika lub tekstolit szklany) z modułami pancerza specjalnego ze zintegrowanymi kasetami wypełnionymi modułami pancerza reaktywnego ERA. Boki kadłuba chronione były przez pancerz wielowarstwowy (stal i ceramika lub tekstolit szklany) i segmenty pancerza dodatkowego zawierającego również zintegrowane kasety na elementy ERA. Wieża pojazdu była załogowa, niskoprofilowa, z zewnętrznie lawetowaną armatą, spawana z płyt stalowych rozdzielonych warstwą ceramiki – dodatkowo front wieży oraz jej boki osłonięte były przez moduły pancerza specjalnego. Uzbrojeniem głównym czołgu Obiekt 490A była armata 2A66M kal. 125 mm, docelowo nowa armata kal. 130 mm. Na wieży pojazdu miał się znajdować sprzężony z przyrządem dowódcy i sterowany odległościowo wkm. Amunicję do armaty umieszczono w wieży z prawej strony, a automat załadowania  – pod zamkiem armaty. System obserwacyjno-celowniczy obejmował dwa zespoły przyrządów obserwacyjno-celowniczych dowódcy, w tym jeden panoramiczny przyrząd oraz celownik działonowego. Masa pojazdu sięgała 48 ton.

Czołg Obiekt 490A Buntar_2

Czołg Obiekt 490A Buntar.

Dwa prototypy Obiektu 490A Buntar, zbudowane latach 1984-1985, przeszły próby i okazały się pojazdami – jak na prototypy – udanymi. Jednak jeszcze w 1984 roku podjęto w ZSRR decyzję, że czołgi nowego pokolenia będą uzbrojone w armatę kal. 152 mm ze znacznie dłuższą amunicją (1300 mm) niż w działach kal. 125 mm (780 mm). Spowodowało to, że prace nad Buntarem zostały w Charkowie wstrzymane na rzecz nowej konstrukcji.

Obiekt 477, czyli Bokser

Nowym pojazdem miał być Obiekt 477, którego opracowywanie rozpoczęto jeszcze w 1984 roku. Bokser zachowywał ogólną koncepcję poprzednika z niskoprofilową wieżą, jednak zupełnie inaczej rozwiązano kwestię automatu załadowania.

Układ konstrukcyjny nowego pojazdu był następujący: z lewej strony przodu kadłuba znajdował się przedział kierowania, z prawej rozmieszczono zbiornik paliwa. Następnie, w przedziale niskoprofilowej załogowej wieży, siedzieli dowódca i działonowy – pomiędzy nimi znajdował się magazyn amunicji natychmiastowego użycia (8 szt. nabojów i ładunków miotających) wraz z automatem załadowania. Główny magazyn amunicji (32 szt. nabojów i ładunków miotających) umieszczono za przedziałem wieżowym. Tył kadłuba zajmował przedział napędowy z silnikiem 6TD i układem przeniesienia mocy.

Przód kadłuba stanowił moduł pancerza stalowo-ceramicznego dodatkowo osłonięty pancerzem reaktywnym. Osłona burt kadłuba składała się z wielowarstwowego pancerza z zewnętrznymi ciężkimi fartuchami balistycznymi z elementami reaktywnymi. Konstrukcja stopu kadłuba, czoła oraz stopu wieży miała również konstrukcję wielowarstwową. Włazy załogi były podobnej grubości i ze względu na swoją masę miały hydrauliczne wspomaganie otwierania. Strop kadłuba, włazów i wieży pokrywać miały lekkie panele pancerza reaktywnego ERA przeciw głowicom kumulacyjnym.

Czołg Obiekt 477 Bokser

Czołg Obiekt 477 Bokser.

Uzbrojenie główne Obiektu 477 stanowić miała armata ŁP-81 kal. 152 mm z automatem załadowania, będącym pochodną układu karuzelowego znanego z czołgów rodziny T-72. Magazyn amunicji natychmiastowego użycia był uzupełniany samoczynnie pociskami i ładunkami miotającymi z głównego przedziału amunicyjnego. Uzbrojeniem dodatkowym miała być sprzężony z działem karabin maszynowy kal. 7,62 mm oraz zamontowana na wieży armata automatyczna 2A72 kal. 30 mm. System obserwacyjno-celowniczy Obiekt 477 obejmował panoramiczny przyrząd obserwacyjno-celowniczy dowódcy z kamerą termowizyjną, celownik działonowego z termowizorem, oba wyposażone w układ automatycznego wykrywania i śledzenia celów. Bokser miał czujniki ostrzegawcze, wyrzutnie granatów dymnych, układ ochrony przed bronią masowego rażenia, pomocniczą jednostkę zasilającą małej mocy, otrzymać miał również system aktywnej ochrony hard-kill. Masa pojazdu sięgała 55 ton.

Projekt czołgu uznano za perspektywiczny, jednak największy problem stwarzał skomplikowany automat załadowania, awaryjność układu obserwacyjno-celowniczego oraz brak kamer termowizyjnych odpowiedniej jakości. Do zakończenia programu na etapie prototypów przyczyniła się głównie kolejna decyzja o zmianie uzbrojenia głównego – na armatę ŁP-83 kal. 152 mm z jeszcze dłuższą (1800 mm) amunicją. Do tego doszło także wykradzenie z biura w Charkowie części planów oraz zdjęć nowego pojazdu i ich przekazanie USA, a także rozgrywki polityczne na szczeblu kierowniczym w radzieckim przemyśle zbrojeniowym w latach osiemdziesiątych.

W konsekwencji, w ChZTM zdecydowano o przeprojektowaniu konstrukcji bazującej na Bokserze, ale z nowym uzbrojeniem i aranżacją kadłuba. Nowy pojazd miał rywalizować z konkurencyjnymi prototypami czołgów nowej generacji dla Armii Czerwonej: Obiektem 299 z Leningradu oraz Obiektem 187A z Uralskiej Fabryki Wagonów (UWZ).

Obiekt 477A, czyli Młot

Nowy charkowski pojazd nazwano Obiekt 477A Mołot (Młot). Dość szybko, bo w 1989 roku zbudowano pierwszy prototyp pojazdu. Podstawową różnicą w stosunku do Obiektu 477 Bokser było zastosowanie nowej armaty ŁP-83 kal. 152 mm z dłuższą lufą oraz innego systemu zasilania w amunicję pozwalającego na używanie dwudzielnej amunicji o długości do 1800 mm.

Czołg Obiekt 477A Mołot_1

Czołg Obiekt 477A Mołot.

Pewnym zmianom uległ również pancerz pojazdu – grubość modułu frontu kadłuba pogrubiono, zmniejszono natomiast grubość warstwowego pancerza burt, ale pogrubiono ciężkie burtowe fartuchy balistyczne. Dla Mołota opracowano nowy pancerz reaktywny, który pierwotnie miał bazować na modułach ERA typu Kontakt-5. W celu zachowania limitu masy czołgu zdecydowano o szerokim wykorzystaniu komponentów z tytanu, w elementach kadłuba, włazów załogi, cytadeli i pancerza modułowego wieży.

W środkowej części kadłuba, pomiędzy miejscami dowódcy i działonowego – umieszczono bęben z 10 sztukami amunicji, z którego ładowano armatę. Główne magazyny amunicyjne (w układzie taśmowym lub bębnowym) znajdowały się po bokach przedniej części kadłuba – po obu stronach przedziału kierowania. Każdy z magazynów nich mieścił po 12 kompletów amunicji kal. 152 mm. Łącznie zatem jednostka ognia wynosiła 34 sztuki amunicji armatniej.

Pojazd miał napędzać silnik wysokoprężny 6TD-2 lub turbina gazowa GTD-1250 – w obu przypadkach wymagano mocy układu napędowego na poziomie 1104-1214 kW (1500-1650 KM). Przeniesienie mocy miała zapewniać automatyczna siedmiobiegowa hydromechaniczna skrzynia przekładniowa. Masa pojazdu miała nie przekraczać 55-57 ton.

Czołg Obiekt 477A Mołot

Czołg Obiekt 477A Mołot.

System kierowania ogniem miał zostać jeszcze bardziej rozbudowany w porównaniu do poprzednika – planowano dodać radiolokator, autotracker oraz układ wymiany informacji o celach na szczeblu pododdziału. W skład systemu zarządzania walką miał wejść system identyfikacji swój-obcy, układ nawigacji inercyjnej i satelitarnej oraz opcję zdalnego sterowania pojazdem w pewnych sytuacjach.

Prototypy Obiektu 477A przeszły testy w latach 1992-1993. Wypadły one na tyle pomyślnie, że jeszcze w 1992 roku zadecydowano o zbudowaniu 50 przedseryjnych pojazdów. Miały one mieć zubożony w stosunku do prototypów system kierowania ogniem, bez docelowego panoramicznego przyrządu celowniczego dowódcy z kamerą termowizyjną, dalmierzem laserowym i autotrakerem. Armata ŁP-83 miała strzelać pociskami rakietowymi, ale prawdopodobnie jeszcze przed zakończeniem projektu zdecydowano o rezygnacji z tego typu uzbrojenia, na bazie konstatacji, że głowica kumulacyjna kal. 152 mm nie gwarantuje pokonania czołowego pancerza czołgu M1 Abrams.

Czołg Obiekt 477A1 Nota

Czołg Obiekt 477A1 Nota.

Po rozpadzie ZSRR charkowski ośrodek produkcji czołgów pozostał na Ukrainie. W Rosji podjęto w 1993 roku decyzję o opracowaniu przez biuro konstrukcyjne UWZ własnego czołgu nowej generacji oznaczonego jako Obiekt 195, a jednocześnie o kontynuowaniu prac nad Obiektem 477A. Zmodyfikowany pojazd otrzymał oznaczenie Obiekt 477A1 Nota. Nota otrzymała „nową” armatę 2A83 kal. 152 mm oraz mniej zawansowany system kierowania ogniem. W latach 1994-2000 powstały trzy prototypy, prawdopodobnie przebudowane z Obiekt 477A, równocześnie z pracami trwało testowanie czołgu Mołot – ostatnie strzelania w ramach badań przeprowadzono w 2000 roku. Na skutek zmian sytuacji geopolitycznej, w Rosji zadecydowano w 2001 roku o przerwaniu wspólnych prac i skupieniu się na rozwijaniu rodzimego układu zastosowanego w czołgu Obiekt 195.

Łącznie powstało jedenaście pojazdów testowych oraz prototypów charkowskiego czołgu nowej generacji w dwóch nieznacznie się różniących odmianach, tj. Obiekt 477A Mołot i Obiekt 477A1 Nota. Z trzech maszyn w finalnej konfiguracji (Obiekt 477A1) jedna lub dwie, wraz z kompletem dokumentacji technicznej, trafiły do zakładów UWZ w Niżnym Tagile.

Mimo fiaska programu Nota, według niektórych źródeł uruchomiono pracę nad jego wersją rozwojową Obiekt 477A2, kryptonim Biała (oznaczenie prawdopodobne). Czołg ten stanowić miał pojazd Obiekt 477A1, pozbawiony rosyjskich komponentów oraz ze zubożonym po raz kolejny systemem kierowania ogniem.

Copyright © Redakcja Militarium