Archiwum kategorii: Wozy bojowe

Pojazdy bojowe i pomocnicze na podwoziu czołgu T-90

Na bazie czołgu T-90 skonstruowano w Rosji kilka typów pojazdów wsparcia bojowego i pomocniczych. Ich liczba nie jest tak duża jak w przypadku poprzednika, czołgu T-72, na którego podwoziu – bliźniaczym z T-90 – opracowano kilkadziesiąt pojazdów specjalistycznych, nadal z powodzeniem używanych w znacznych ilościach.

System rakietowy TOS-1A Sołncepiok

Wóz rakietowy BM-1 systemu TOS-1A powstał w latach 2000-2001 Biurze Konstrukcyjnym w Omsku i stanowi rozwinięcie systemu TOS-1 Buratino na podwoziu T-72. Działon TOS-1A składa się z rakietowego wozu artyleryjskiego BM-1 (Obiekt 634B) oraz dwóch pojazdów transportowo-załadowczych TZM-T (Obiekt 563). TOS-1A został przyjęty oficjalnie do uzbrojenia w 2001 r. i do chwili obecnej wyprodukowano dla rosyjskich sił lądowych około 20 szt. BM-1.tos-1a-solniecepiok

Wyrzutnia BM-1 systemu rakietowego TOS-1A.

BM-1 powstał na podwoziu T-90, na którym zamontowano obrotową wieżę z łożem wyrzutni 24 artyleryjskich pocisków rakietowych kal. 220 mm. Opancerzenie pojazdu chroni przed pociskami broni strzeleckiej i odłamkami artyleryjskimi. Pojazd może mieć zamontowane panele pancerza reaktywnego Kontakt-5 (wbudowane w przednią płytę kadłuba i zamontowane na jego bokach). BM-1 wyposażono w cztery wyrzutnie 902G Tucza dla granatów dymnych 3D6 kal. 81 mm.

Załoga wozu składa się z trzech ludzi: kierowca zajmuje miejsce w kadłubie, dowódca i celowniczy wyrzutni. Wszyscy członkowie załogi dysponują indywidualnymi włazami z optycznymi przyrządami obserwacyjnymi: dowódca dzienno-nocnym TKN-3A i peryskopami optycznymi TNPO-160, TNP-305A, celowniczy TNPA-65 i TNPO-160, a kierowca TWNE-4B i TNP-165A. System kierowania ogniem obejmuje komputer balistyczny МО.1.01.01.03М2, celownik-dalmierz laserowy 1D14 i zestaw czujników PB2.329.04. Łączność zapewniają radiostacja R-163-50U i telefon wewnętrzny R-174.

tos-1a

Odpalenie pocisków rakietowych kal. 220 mm z BM-1.

Do strzelania stosuje się pociski kal. 220 mm: M0.1.01.04M o długości 3723 mm i masie 217 kg z głowicą termobaryczną, MO.1.01.04M.OP o długości 3723 mm i masie 204 kg z głowicą zapalającą lub starsze M0.1.01.04 o długości 3300 mm i masie 173 kg z głowicą termobaryczną. Zasięg minimalny wynosi 400-600 m, maksymalny – 6000 m, w przypadku MO. 1.01.04M.OP – 6700 m. Wyrzutnia może prowadzić ogień pojedynczy lub z dwóch prowadnic równocześnie. Wystrzelenie wszystkich 24 pocisków trwa 6 lub 12 s. Czas przejścia wyrzutni z położenia marszowego w bojowe jest krótszy niż 90 s.

tos-1a-solniecepiok_2

Wyrzutnia BM-1 systemu rakietowego TOS-1A z przodu.

Masa BM-1 wynosi 46,5 tony. Wóz jest napędzany silnikiem W-84-MS o mocy 618 kW (840 KM), który umożliwia osiągnięcie prędkości do 60 km/h. Zasięg maksymalny wynosi 550 km.

Wóz amunicyjny TZM-T ma załogę złożoną z trzech żołnierzy: dowódcy, operatora i kierowcy. Opancerzenie pojazdu chroni przed pociskami broni strzeleckiej i odłamkami artyleryjskimi. Pojazd może mieć zamontowane panele pancerza reaktywnego Kontakt-5 (wbudowane w przednią płytę kadłuba i zamontowane na jego bokach). Na kadłubie zamontowano żuraw obrotowy o udźwigu 1 tony ze sterowaniem hydraulicznym. Po jego obu bokach umieszczono dwa zasobniki z 12 zapasowymi pociskami rakietowymi każdy, z demontowanymi pancernymi osłonami. Czas przeładowania rakiet na BM-1 z TZM-T wynosi 24 minuty.

tos-1a-tzm

Wóz amunicyjny TZM-T.

Masa bojowa TZM-T wynosi 39 ton z zapasem 24 szt. rakiet. Pojazd jest napędzany silnikiem W-84-MS o mocy 618 kW (840 KM), który umożliwia osiągnięcie prędkości do 60 km/h. Zasięg maksymalny wynosi 550 km.

BMOP (BMPT)

Wóz bojowy wsparcia ogniowego BMOP (nazywany wcześniej wozem bojowym wsparcia czołgów – BMPT) powstał w biurze konstrukcyjnym UWZ na bazie prac prowadzonych w Czelabińskich Zakładach Mechanicznych w latach 80. i 90. ub. wieku, w wyniku których powstały pojazdy Obiekt 781 i Obiekt 782 oraz Obiekt 787 – wszystkie na podwoziu T-72. W 1998 r. prace nad wozem wsparcia czołgów oznaczonym Obiekt 199 podjęto w UWZ, w ramach pracy rozwojowej kryptonim Ramka. W ciągu kilku lat zbudowano cztery prototypy, które przeszły cykl badań i w 2006 r. zakłady w Niżnym Tagile poinformowały o gotowości do podjęcia produkcji – w wersji nowo wyprodukowanej (na bazie kadłuba T-90), jak i stanowiącej przeróbkę kadłubów używanych T-72.

Ostateczna wersja BMOP została zbudowana na bazie kadłuba czołgu T-72 i podzespołów wozu T-90. Zmieniono aranżację wnętrza, podzielonego na trzy przedziały: przedni, środkowy i tylny. Z przodu znajdują się miejsca kierowcy (pośrodku) oraz dwóch celowniczych (po bokach) obsługujących granatniki strzelające do przodu. Zajmujący przedział dysponują indywidualnymi włazami z przyrządami obserwacyjnymi. W przedziale środkowym, bojowym, znajduje się kosz wieży oraz część zapasu amunicji. W przedziale tylnym umieszczony jest silnik i układ przeniesienia napędu.

Przednia górna płyta kadłuba pojazdu ma budowę warstwową, do niej jest mocowany pancerz reaktywny 4S23 Rielikt. Na bokach kadłuba zamontowano fartuchy boczne, chroniące układ jezdny, a do nich przyczepiane są elastyczne ekrany z kasetami pancerza reaktywnego. Przedział napędowy jest chroniony przez pancerz reaktywny oraz „klatkę” pancerza listwowego.

BMOP ma dwuosobową niskoprofilową wieżę, której przedni pancerz jest warstwowy. W wieży znajdują się miejsca wieżą, dowódcy i działonowego, z odrębnymi włazami i przyrządami obserwacyjnymi. Przód oraz boki wieży zakryto fartuchami z kasetami reaktywnymi 4S23 Rielikt. Ekrany osłaniają również boki wieży. Zasadnicze uzbrojenie artyleryjskie i rakietowe BMOP jest umieszczone na zewnątrz wieży.

BMOP (BMPT) w wersji z 2013 r., widoczne nowa konfiguracja bocznego pancerza dodatkowego.

Pojazd ma system samoosłony z czujnikami oraz wyrzutni 902A dla granatów dymnych 3D6 kal. 81 mm. BMOP ma układ ochrony przez bronią masowego rażenia, system przeciwpożarowy 3EC-11-1 Iniej. Możliwe jest zastosowanie lemiesza do samookopywania się i trałów przeciwminowych.

BMOP jest uzbrojony w dwie sprzężone armaty samoczynne 2A42 kal. 30 mm z zapasem 900 nabojów (2 x 450 szt.) oraz karabin maszynowy PKTM kal. 7,62 mm z zapasem 2000 nabojów. Zakres ruchu uzbrojenia w elewacji wynosi od -5 do +45 stopni, uzbrojenie jest stabilizowane w obu osiach. Amunicja do armat jest umieszczona wewnątrz wieży w dwóch odrębnych magazynach, poniżej podłogi wieży i podawane do obu armat indywidualnie przez rękawy amunicyjne. Amunicja do karabinu maszynowego znajduje się z kolei w zewnętrznym magazynie na wieży. Po obu stronach kołyski z armatami zamontowano po dwie wyrzutnie z kontenerami pocisków rakietowych 9M120 kompleksu Ataka-T, naprowadzanych w wiązce laserowej. Wyrzutnie mają zakres ruchu w pionie od -5 do + 25 stopni. Uzbrojeniem dodatkowym są dwa granatniki samoczynne AGS-17D kal. 30 mm montowane w opancerzonych prostopadłościennych zasobnikach na półkach nadgąsienicowych po obu stronach przedziału kierowania. Granatniki są obsługiwane przez celowniczych siedzących w przednim przedziale wozu – każdy ma częściowo obrotową wieżyczkę. Łoża granatników są stabilizowane w zakresie elewacji. Jednostka ognia jednego granatnika wynosi 300 nabojów i jest umieszczona w zasobnikach na półkach nad gąsienicami. Zakres naprowadzania broni w pionie wynosi od -5,5 do +20 stopni, w poziomie od -5 na prawą (lewą) stronę do +27 stopni na lewą (prawą) stronę.

Wieża BMOP (BMPT).

BMOP ma system kierowania ogniem głównego uzbrojenia będący wersją układu Kalina stosowanego m.in. na czołgach T-72B3. Dowódca ma panoramiczny przyrząd obserwacyjno-celowniczy PKP-T Sokolnyj Głaz, zamontowany na cokole po prawej stronie nadbudówki wieży. PKP-T integruje kamerę noktowizyjną, kamerą dzienną i dalmierz laserowy. Zakres widzenia w pionie wynosi od -15 do +60 stopni. Działonowy ma celowniki, będący odmianą przyrządu bazującym na urządzeniu PNM Sosna-U, z kamerą termowizyjną, kamerą dzienną, dalmierzem laserowym i podświetlaczem laserowym. Przyrząd celowniczy ma również układ automatycznego śledzenia celu. System kierowania ogniem zastosowany w BMOP umożliwia dowódcy wskazywanie celów działonowemu lub samodzielne prowadzenie ognia z armat i karabinum maszynowego z wykorzystaniem własnego przyrządu celowniczego lub celownika działonowego. Przechwycony obraz z celownika działonowego jest wyświetlany na monitorze dowódcy. Obaj strzelcy granatników AGS-17D mają do dyspozycji dzienno-nocne przyrządy TNK-4 Agat-MR stabilizowane w pionie.

Masa bojowa Obiektu 199 wynosi 47 ton. W układzie napędowym pracuje silnik W-92S2 o mocy 736 kW (1000 KM). Zmiana konfiguracji wnętrza skutkowała przebudową układu paliwowego. BMOP nie ma dwóch przednich zbiorników paliwa oraz przedniego zbiornika – zasobnika amunicyjnego. Zamiast nich po obu stronach środkowej części kadłuba zabudowano dwa zbiorniki główne, pomiędzy którymi znajduje się przejście z przedziału kierowania do przedziału środkowego (bojowego). Również tylny zbiornik –zasobnik amunicyjny (umieszczony w czołgu przy grodzi ogniowej) jest inny – nie ma gniazd na ładunki miotające. Z uwagi na umieszczenie granatników AGS-17D na półkach nadgąsienicowych konieczna była zmiana położenia wszystkich trzech zbiorników zewnętrznych. Dwa znajdują się one po obu stronach przedziału bojowego, a trzeci – z tyłu. Pojazd otrzymał pomocniczy agregat prądotwórczy DGU5-P27,5WM-1 lub DGU-7-P27,5WM-1, zamontowany montowany na prawej półce nadgąsienicowej z tyłu.

Copyright © Redakcja Militarium

Od T-72 do T-90. Ewolucja podstawowego czołgu ZSRR i Rosji. Część II – od T-72BU do T-90M

T-90 jest czołgiem wywodzącym się w prostej linii z „masowego” T-72, produkowanego do końca ZSRR. Po rozpadzie państwa sowieckiego w 1991 r. biura konstrukcyjne i zakłady w Leningradzie oraz Niżnym Tagile, a także fabryki Leningradzie i Omsku pozostały w Rosji, natomiast mocno rozwinięte biuro konstrukcyjne oraz zakład w Charkowie znalazły się na terytorium Ukrainy. Na Ukrainie i Białorusi pozostały także istotne z punktu widzenia produkcji pojazdów pancernych zakłady wytwarzające osprzęt mechaniczny i optoelektroniczny.

Z tego względu po wstępnym uporządkowaniu struktur przemysłu zbrojeniowego w latach 1991-1993 Rosjanie mogli przystąpić do udoskonalania T-72 i T-80, natomiast Ukraińcy ostatecznie skupili się na modernizacji czołgów typoszeregów T-64 i T-80. Jednak w latach dziewięćdziesiątych rosyjskie zakłady w Omsku, Sankt Petersburgu oraz Czelabińsku utraciły zdolność produkcji sprzętu wojskowego, utrzymała się jedynie fabryka w Niżnym Tagile, która dzięki zamówieniom zagranicznym przetrwała pierwszy okres transformacji przemysłu zbrojeniowego Federacji Rosyjskiej. W UWZ skupiono się w pierwszej kolejności na modernizacji dotychczas produkowanych i dobrze opanowanych pojazdów serii T-72. Jako elementy kolejnych wersji wykorzystano także rezultaty prac badawczych z lat osiemdziesiątych, które nie zostały przed upadkiem ZSRR wykorzystane w seryjnych pojazdach.

T-90, czyli ulepszony T-72B

Podstawą kolejnej modernizacji T-72, która ostatecznie stała się T-90, był czołg T-72BU. Historię pojazdu zainicjowano 19 czerwca 1986 r. – postanowieniem KC KPZR i rządu ZSRR z Nr 741-208, polecono rozpocząć pracę badawczo-rozwojową pod nazwą „Udoskonalenie T-72B”, która była realizowana przez UKBTM i UWZ we współpracy z różnymi przedsiębiorstwami i ośrodkami badawczymi ZSRR. Zmodernizowany pojazd miał być rozwinięciem modelu T-72B z zachowaniem jego zasadniczego układu konstrukcyjnego, ale z nowym wyposażeniem i pancerzem dodatkowym 4S22 Kontakt-5. Chodziło przede wszystkim o oceniany dobrze przez wojskowych kompleks kierowania ogniem 1A45T Irtysz zaadaptowany z czołgów T-80U i T-80UD. Oficjalne oznaczenie fabryczne modelu T-72BU, Obiekt 188, oznaczało, że jest to pojazd stanowiący kolejne ogniwo rozwoju T-72, w dokumentacji krótko widniało także oznaczenie T-72BM.

W 1989 r. cztery prototypy nowego czołgu przeszły testy państwowe i w 1991 r. Obiekt 188 miał być standaryzowany w wariancie produkcyjnym T-72BU, jednak według oficjalnych danych wyniki starć pancernych podczas wojny w Kuwejcie i w Iraku w tym samym roku, spowodowały, że zdecydowano wzmocnić ochronę wozu – UKBTM miało zastosować m.in. nowy pancerz reaktywny Kontakt-5 i system ochrony TSzU-1-7 Sztora. Krótko nazywano nieoficjalnie pojazd T-88, a w 1992 r. zmodyfikowany wóz przemianowany został na T-90 ze względów prestiżowych i marketingowych oraz przeszedł uzupełniające badania państwowe. Postanowieniem Prezydenta FR Nr 759-58 z 5 października 1992 r. pojazd przyjęto do uzbrojenia.

T-90 2

Czołg T-90.

Osłona pancerna kadłuba T-90 nie różni się w zasadniczych komponentach od tej zastosowanej w czołgu T-72B wzór 1989.  Przedni górny pancerz kadłuba składa się z dwóch warstw – wewnętrznej wielowarstwowej oraz zewnętrznej z ośmioma komorami na kostki pancerza reaktywnego. Komory mają boki ze stali pancernej o grubości 20 mm oraz pokrywy o tej samej grubości. Przednia dolna płyta kadłuba ma grubość 100 mm i jest jednolita. Boczne płyty kadłuba mają grubość 80 mm. Pancerz wieży został prawdopodobnie wzmocniony, choć z uwagi na zastosowanie tej samej technologii produkcji kadłubów i wież, uznaje się, że jego efektywność nie została w znaczący sposób zwiększona. Czołg ma zabudowane moduły pancerza reaktywnego Kontakt-5, z tego na przedniej części kadłuba 12 sztuki (w blokach), na bokach – 6 sztuk i na wieży – 8 sztuk (w 6 blokach i dwa odrębnie), dodatkowo stop wieży jest chroniony przez 21, mniejszych niż standardowe, kostek pancerza reaktywnego.

Po raz kolejny ulepszono standardowy silnik, który w wersji W-84MS dysponuje tą samą mocą 618 kW (840 KM), powoduje to, że dynamika wozu pozostała na określonym poziomie – rozpędzenie od 0 do 30 km/h trwa aż 32 sekundy. Zastosowano nowe oprzyrządowanie silnika, w tym startogenerator SG-18-1S oraz nowe elementy układu chłodzenia i smarowania. Silnik nie jest zblokowany z przekładnią w jeden element, tzw. power-pack. Zbiorniki paliwa mają pojemność 1400 litrów, z tego wewnętrzne 705 litrów.

Armata T-90 to model 2A46M-2, stanowiący rozwinięcie działa 2A46M. Zastosowano zmodyfikowany stabilizator 2E42-4 Żasmin z mechanizmami elektromechanicznymi obrotu wieży i elektrohydraulicznymi podniesienia armaty. Prędkość naprowadzania wynosi do 17 stopni/s, a przerzutowa ponad 20 stopni/s. Teoretyczny średni błąd naprowadzania wynosi 0,4 mrad w płaszczyźnie pionowej i 0,6 mrad w poziomie. Wozy T-90 mają ulepszony kompleks rakietowy 9K119 Refleks, który posiada zmodernizowany układ naprowadzania z blokiem 9S517-1S. Wprowadzono także, po raz pierwszy w rosyjskich wozach bojowych, system Ajnet, który pozwala programowanie zapalników czasowych pocisków odłamkowych w zależności od odległości od celu, na podstawie danych z dalmierza laserowego. Jednostka ognia w automacie AZ185S3 liczy 42 naboje artyleryjskie i rakietowe, w tym 22 w zmodyfikowanym automacie załadowania, 3 w wieży i 18 w różnych miejscach w kadłubie czołgu. Dodatkowym uzbrojeniem jest sprzężony z armatą karabin maszynowy 6P7 PKTM kalibru 7,62 mm z zapasem 2000 nabojów i stanowisko ZU-72 z przeciwlotniczym wielkokalibrowym karabinem maszynowym 6P17 NSW-T kalibru 12,7 mm z zapasem 300 nabojów i celownikiem PZU-7 o powiększeniu 1,2 raza. Stanowisko jest obsługiwane przez dowódcę z wewnątrz pojazdu i ma linię celowania zgrywaną z przyrządem obserwacyjnym dowódcy.

T-90 3

Czołg T-90 wzór 1992, czyli T-72BU z wieżą odlewaną.

Amunicja, którą wprowadzono prawie równocześnie z wejściem do linii czołgów T-90 to nowe naboje przeciwpancerne 3WBM-20 z pociskiem 3BM-48 Swiniec, naboje rakietowe 3UBK-20M z pociskiem 9M119M Inwar-M z tandemową głowicą kumulacyjną 9N142M o przebijalności 700 mm stali RHA, a system Ajnet współpracuje z nabojami 3WSz8 z pociskiem odłamkowo-szrapnelowym 3Sz8 Ajnet.

Czołgi T-90 wyposażono w kompleks kierowania ogniem 1A45T Irtysz, stanowiący rozwinięcie wersji 1A45, wprowadzonej w 1985 r. wraz z wozami T-80U. W skład Irtysza wchodzą elementy działonowego, czyli system kierowania ogniem 1A42 i celownik nocny T01-K01 Buran-PA oraz podsystem dowódcy, tj. system obserwacyjno-celowniczy PNK-4S. Ponadto system kierowania ogniem kompleksu rakietowego 9K119-1 Refleks pozwala na strzelanie pociskami rakietowymi 9M119M Inwar-M w czasie ruchu czołgu z prędkościami do 30 km/h. Czas rozruchu systemu kierowania ogniem rakiet wynosi około 3 minut. Istotne jest, że system 1A45T pracuje jedynie przy obrotach silnika czołgu większych niż 1250 obr./min. lub przy zasilaniu z zewnętrznego źródła.

T-90 1992 4

T-90 w widoku z góry, dobrze widoczne panele pancerza reaktywnego i osprzęt wieży.

Pierwszy z podsystemów Irtysza – system 1A42 działonowego – składa się z zespołu celowniczego 1A43 (w skład którego wchodzą z kolei celownik dzienny 1G46 o zmiennym powiększeniu od 2,7 do 12 razy, ? 1W528-1 Tinus-W z czujnikiem wiatru DWE-BS, stabilizator armaty 2E42-4, blok przelicznika 1W216, blok zasilania PT-800/RCzN-3.3) i dalmierza laserowego-podświetlacza 9S517 dla kompleksu rakietowego 9K119. Nocny zespół celowniczy T01-K01 integruje celownik TPN-4-49 Buran-PA z reflektorem podczerwieni i wzmacniaczem światła szczątkowego o powiększeniu 6,8 raza oraz blok wprowadzania poprawek. Zasięg obserwacji TPN-4-49 w trybie pasywnym przy dobrej pogodzie sięga 1200 m, aktywnym – 1500 m. Buran-PA może pracować w dwóch reżimach – współpracy z celownikiem 1G46 lub z przyrządem PKN-4S, w tym drugim dowódca może przejąć kierowanie ogniem w reżimie Dubl/Dubl-PA (działonowy zwykle prowadzi ogień w reżimie Podstawowy). Dodatkowo działonowy posiada dwa peryskopy TNP-165A. Natomiast w odmianie T01-P02T Agawa-1, celownik nocny posiadał kamerę z detektorem linijkowym ze skanowaniem mechanicznym, o ilości elementów termoczułych 128, a także dwa monitory – dla dowódcy i działonowego. Termowizyjny celownik nocny miał powiększenie 5,5 raza lub 11 razy i zasięg wykrycia około 2500 m. Z uwagi na problemy z wdrożeniem celowników termowizyjnych T01-P02T Agawa-1 pojazdy produkowano z celownikiem T01-K01 z noktowizorem TPN-4-49 Buran-PA. Zgodnie z niektórymi danymi rosyjskimi celowniki termowizyjne miały jedynie dwa prototypowe T-90.

Kompleks obserwacyjno-celowniczy dowódcy PNK-4S integruje dzienno-nocny przyrząd TKN-4S Agat-S w obrotowej wieżyczce, o stałym powiększeniu w dzień 7,5 raza oraz w nocy 5,1 raza, stabilizowany w pionie, czujnik położenia armaty i system kontroli 1EC29, współpracujący z celownikiem PZU-7 karabinu maszynowego Kord. Zasięg obserwacji w poziomie pozwala na wykrycie na dystansie 700 m w reżimie pasywnym oraz 800 m – w aktywnym. Dowódca może jednak korzystać z celownika nocnego działonowego Buran-PA i dzięki temu przejąć kontrolę nad uzbrojeniem w reżimie Dubl i prowadzić ogień wszystkimi rodzajami amunicji, z wyjątkiem pocisków rakietowych. Poza tym dowódca posiada zestaw ? peryskopów TNPO-160 w obrotowej wieżyczce.

Kierowca posiada peryskop TNPO-168W lub dzienno-nocny przyrząd obserwacyjny TWN-5 o zasięgu widzenia 80-180 m – odpowiednio w reżimie pasywnym lub aktywnym. Urządzenia łączności UKF pojazdu to radiostacja R-163-50U Akweduk i odbiornik R-163UP, a telefon wewnętrzny – R-174. Na wieży pojazdu zamontowany jest system obrony TSzU-1-7 Sztora-1 z dwoma promiennikami zakłócającymi OTSzU-1-7, czterema czujnikami opromieniowania laserem TSzU-1-1 i TSzU-1-11 oraz dwoma blokami po 6 wyrzutni 902W dla granatów dymnych 3D6M lub aerozolowych 3D17, pulpity sterowania systemem znajdują się na stanowisku dowódcy czołgu.

Pojazd ma system przeciwpożarowy i przeciwchemiczny 3EC13-1 Iniej z czujnikami optycznymi OD1-1S i termicznymi TD1 oraz halonem 114W2 lub 13W1 o czasie działania do 0,15 sekundy z generatorem aerozolu Doping-2BT oraz układ ochrony przed bronią masowego rażenia GO-27. T-90 może być wyekwipowany w trały nożowe KTM-6M2, KTM-7 i naciskowy KTM-8 oraz lemiesz TBS-86. Teoretyczny przebieg T-90 to 2500 km do pierwszego przeglądu i 5000 km – do przeglądu głównego, natomiast resurs wozu – 11000 km lub 15 lat. Gąsienice mają przebieg 6000 km. Ergonomia stanowisk załogi wozu została poprawiona, ale z uwagi na objętość wnętrza i rozmieszczenie systemów i urządzeń wewnątrz pojazdu, nie zanotowano istotnej poprawy komfortu pracy załogi w stosunku do T-72. Obsługa pojazdu otrzymała jednak komplety umundurowania 6B15 Kowboj z twardymi hełmofonami TSz-5 Łunochod, które mają stać się z czasem podstawowymi we wszystkich pododdziałach czołgów rosyjskich wojsk lądowych.

Wersja dowódcza T-90, opracowana w ramach projektu Sambuk, otrzymała oznaczenie Obiekt 188K, czyli T-90K i została oficjalnie przyjęta do uzbrojenia w 1994 r., ale nie produkowana wówczas seryjnie. Pojazd posiada wszystkie elementy zastosowane T-90, a dodatkowym wyposażeniem wozu są radiostacja R-163-50K, rozkładane maszty o długości 4 m i 11 m, układ nawigacyjny TNA-4-3, busola artyleryjska PAB-2M oraz agregat prądotwórczy AB-1-P/28,5-V-U.

Wozy T-90 były produkowane dla sił zbrojnych Rosji w latach 1993-1996. Łącznie dostarczono wojskom lądowym Rosji 125 sztuk, natomiast dwa T-90K powstały dopiero w 2004 r.

T-90A, czyli nowa wieża

Tymczasem doświadczenia z konstruowania, produkcji oraz eksploatacji wersji czołgu przeznaczonej dla Indii, tj. T-90S, pozwoliły biuru konstrukcyjnemu UWZ na dopracowanie Obiektu 188. W nowej odmianie wozu wykorzystano również doświadczenia z wcześniejszych prac rozwojowych Motoboł i Rogatka-1 oraz z doświadczeń zdobytych w czasie prac nad następcą T-72 – czołgiem Obiekt 187. W projekcie nowej wersji T-90, oznaczonej Obiekt 188A1 zastosowano – oprócz udoskonaleń znanych eksportowego T-90S – największą zmianę konstrukcyjną od czasu wprowadzenia T-72 do uzbrojenia w 1973 r., czyli spawaną wieżę, pochodzącą z prototypowego czołgu Obiekt 187. Jej wprowadzenie było decyzją po części wymuszoną – w latach dziewięćdziesiątych w Rosji i na Ukrainie zlikwidowano ostatnie linie do odlewania wież czołgowych.

T-90S 1

Eksportowy czołg T-90S w pierwszej wersji, czyli protoplasta T-90A, z wieżą odlewaną i celownikiem nocnym ESSA.

Oprócz tego Obiekt 188A1 miał także ulepszenia wprowadzone w T-90S, tj. udoskonalone zawieszenie z nowymi wałkami skrętnymi, wahaczami i amortyzatorami, wzmocniony silnik W-92S2, kamerę cofania, czy elektromagnetyczny system przeciwminowy SEMZ-23.

Początkowo rosyjski resort obrony nie zamierzał kontynuować zakupów T-90, ale w 2003 r. podjęto decyzję o zamówieniu kolejnych serii T-90. Po „wznowieniu” produkcji Obiektu 188 dla sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej, uzgodniono dostawy pojazdów w najnowszej odmianie T-90A, czyli Obiekt 188A1, która oficjalnie przyjęta została do uzbrojenia armii rosyjskiej w 2004 r. Wersja dowódcza, czyli T-90AK, nosi oznaczenie Obiekt 188A1K.

Wieża ma konstrukcję z płyt spawanych średniej i wysokiej twardości z wewnętrznymi komorami na wkłady pancerza specjalnego. Ocenia się, że wkłady stanowią moduły niewybuchowego pancerza reaktywnego NERA (Non Energetic Reactive Armor). Zewnętrzna czołowa ściana wieży ma grubość 65 mm, wewnętrzna – 150 mm. Strop stanowi płaską monolityczną płytę pancerną o grubości około 20 mm. Ściany boczne mają z kolei grubość 75 mm. Na kadłubie i wieży zamontowano zmieniony ERA 4S23 Kontakt-5 w ilości 12 bloków na przodzie kadłuba, 6 sztuk na jego bokach i 8 modułów klinowych na wieży, dodatkowo stop wieży jest chroniony przez 21, mniejszych niż standardowe, kostek pancerza reaktywnego.

T-90A 3

T-90A na poligonie, widoczny kształt górnej części spawanej wieży.

Poprawiono również, ale nadal w prosty i mało perspektywiczny sposób, manewrowość czołgu. Zastosowano bowiem silnik W-92S2 o mocy 736 kW (1000 KM), w którym wprowadzono sprężarkę napędzaną gazami spalinowymi i odpowiednio wzmocniono układ przeniesienia napędu, w tym przekładnie pośrednią i skrzynie biegów, który jednak nadal nie jest demontowany jako całość.

T-90A posiada armatę 2A46M-5 (D-81M5), standaryzowaną w 2005 r., w której lufa jest sztywniejsza, wymieniono także łożyska w po raz kolejny zmodyfikowanej kołysce działa. Sam mechanizm załadowania AZ185M1 został zmodyfikowany i posiada kasety amunicyjne o długości zwiększonej z 680 mm do 740 mm, pozwalające na załadowanie pocisków podkalibrowych z dłuższymi penetratorami. W T-90A i kolejnych modyfikacjach Obiektu 188 zamontowano ulepszony stabilizator 2E42-4 Żasmin z napędami wieży o zwiększonej prędkości do 20 stopni/s a przerzutowej – do 40 stopni/s, a także średnim błędzie stabilizacji zmniejszonym do około 0,3 mrad w obu płaszczyznach. Wprowadzono nowy wielkokalibrowy karabin maszynowy 6P49 Kord kalibru 12,7 mm na stanowisku ZU-72M obsługiwanym przy otwartym lub zamkniętym włazie dowódcy.

T-90A

Czołg T-90A.

W jednostce ognia wprowadzono amunicję wielozdaniową do nowego działa reprezentowaną przez nabój 3WOF-36 z pociskiem odłamkowo-burzącym 3OF-26 z programowanym zapalnikiem czasowym, T-90A wyposażono w zmodyfikowany system Ajnet-M.

Nowe uzbrojenie rakietowe, które wprowadzono równolegle z rozpoczęciem dostaw T-90A, nabój rakietowy 3UBK-14F z pociskiem 9M119F1 z ładunkiem odłamkowo-burzącym 9N142F do zwalczania celów „miękkich”. Pociski Inwar mają prędkość średnią 340 m/s, naprowadzane są półautomatycznie w kodowanej wiązce laserowej emitowanej przez celownik działonowego i posiadają zasięg w przedziale 100-5000 m lub 100-3500 m w wersji 9M119F1. Naprowadzanie rakiet jest możliwe w czasie jazdy z prędkością do 30 km/h. Jednostka ognia T-90A wynosi 42 naboje, z tego 22 w automacie załadowania.

Wieża-T-90A

Wieża T-90A, widoczna spawana konstrukcja korpusu.

W systemie kierowania ogniem planowano zamontować znany z T-90 celownik nocny działonowego T01-P02T Agawa-2 z kamerą termowizyjną pierwszej generacji lub nowy T01-P06 Nokturn. Rosyjskie termowizory Agawa-2 okazały się jednak ostatecznie tak zawodne, że na pierwszych pojazdach seryjnych zamontowano celownik nocny działonowego T01-K05 Buran-M z noktowizorem pasywnym EPM-59G Miraż-K o zasięgu w trybie pasywnym 1800 m i aktywnym 1500 m, natomiast od 2006 r. na T-90A montowane są białoruskie celowniki nocne ESSA z termowizorem Thales Catherine-FC o powiększeniu o powiększeniu 4,8 raza i zasięgu 4000 m. ESSA jest stabilizowany w obu płaszczyznach i zintegrowany z układami kompleksu prowadzenia ognia 1A45T Irtysz-T, który posiada m.in. nowy blok balistyczny 1W216-M1. Do obserwacji i śledzenia celów termowizor wykorzystuje dane wypracowane przez system kierowania ogniem, a obraz z Catherine-FC jest widoczny w okularze przyrządu działonowego oraz może być wyświetlany na monitorach umieszczonych na stanowiskach działonowego i dowódcy. Ten ostatni dysponuje przyrządem T01-K01 Agat-MP.

T-90 (T-72BU) T-90A T-90SM
Oznaczenie Obiekt 188 Obiekt 188A1 Obiekt 188M
Rok 1992 2006
Masa bojowa 46,5 tony 47 ton 48 ton
Silnik W-84MS W-92S2 W-92S2F
Układ przeniesienia napędu Mechaniczny Mechaniczny Mechaniczny
Pancerz reaktywny 4S22 Kontakt-5 4S23 Kontakt-5 (Relikt) 4S24 Relikt
Armata 2A46-M2 2A46-M5 2A46-M5
Układ stabilizacji 2E42-4 Żasmin 2E42-4 Żasmin 2E58
System rakietowy 9K119 Refleks 9K119-1 Refleks 9K119M Refleks-M (?)
Sprzężony karabin maszynowy 6P7K PKTM 6P7K PKTM 6P7K PKTM
Wielkokalibrowy karabin maszynowy 6P17 NSW-T 6P49 Kord 6P49 Kord
Zdalnie sterowane stanowisko strzeleckie T05BW-1
Kompleks kierowania ogniem 1A45T Irtysz 1A45T Irtysz Kalina
System kierowania ogniem 1A42 1A42
Celownik dzienny działonowego 1G46 Promiń 1G46 Promiń PNM Sosna-U
Celownik nocny działonowego T01-K01 Buran-PA T01-K05 Buran-M lub ESSA PNM-T Sosna-U
Peryskopy działonowego TNP-165A TNP-165A TNP-4
Przyrząd obserwacyjny dowódcy TKN-4S Agat-S TKN-4MP Agat-MP PKP-T Sokolnyj Głaz
Peryskopy dowódcy TNPO-160 TNPO-160 TNP-4
Peryskopy kierowcy TNPO-168/TWN-5 TNPO-168/TWN-5 TWN-10 + TWKT-95
System ochrony pojazdu TSzU-1 Sztora-1 TSzU-1M Sztora-1M Tsz-U-1-2M Sztora-2M
Wyrzutnie granatów dymnych 902A 902A 902A
System ppoż. 3EC13-1 Inej 3EC13-1 Inej 3EC13-1 Inej
System ochrony przed bronią ABC GO-27 GO-27 PUKZ-1A
Radiostacja R-163-50U + R-163-UP R-163-25U-Je + R-163-UP R-168-5-UW i R-168-25U
System łączności wewnętrznej R-174 R-168AWSK-B R-168AWSK-B
System nawigacji GPK-59 Gamma-2 14C821 Grot-W

T-90A jest wyposażony w radiostację R-163-25U-Je Akweduk i odbiornik R-163-UP oraz system łączności wewnętrznej R-168AWSK-B, układ przeciwpożarowy 3EC13-1 Iniej, moduł ochrony przed bronią masowego rażenia GO-27, urządzenia trałowe, a także lemiesz. Według oficjalnych danych pojazdy ostatnich serii miały być wyposażone w systemy wymiany informacji PTK-T-2 dla wozów szeregowych i PTK-T-1 dla T-90AK oraz układ nawigacyjny Gamma-2 z odbiornikiem satelitarnym układu GLONASS, ale dostępne źródła nie potwierdzają tego faktu.

System obrony T-90A to nowsza wersja TSzU-1-2M Sztora-1M z dwoma promiennikami zakłócającymi OTSzU-1-7, czterema czujnikami opromieniowania laserem TSz-1 i TSz-1-11 oraz dwoma 6-lufowymi wyrzutniami 902W dla granatów dymnych 3D6M lub aerozolowych 3D17, pulpity sterowania systemem znajdują się na stanowisku dowódcy czołgu.

T-90A 1

Czołgi T-90A.

Wersja dowódcza T-90AK posiada dodatkowe radiostacje R-163-25U i R-163-50K, rozkładany maszt o długości 11 m, układ nawigacyjny TNA-4-3, busolę artyleryjską PAB-2M oraz agregat prądotwórczy AB-1-P/28,5-V-U.

Według danych rosyjskich, w latach 2004-2011 wyprodukowano i przekazano siłom lądowym Federacji Rosyjskiej 337 sztuk nowych czołgów, z tego w latach 2004-2005 30 wozów T-90A, w okresie 2006-2009 180 pojazdów T-90A i 7 dowódczych T-90AK oraz w 2010 i 2011 r. – 120 wozów T-90A i T-90AK. W tym ostatnim przypadku liczbę pojazdów dowódczych określa się na kilkanaście sztuk.

T-90M(S), czyli zmodyfikowana wieża i pancerz reaktywny Rielikt

Jeszcze w 2003 r. rozpoczęto prace nad kolejną modernizacją wozów T-72 i T-80, która miała polegać m.in. na zabudowaniu nowego uniwersalnego modułu wieżowego UBM. Spośród dwóch konkurencyjnych projektów – Proryw z biura konstrukcyjnego w Niżnym Tagile i Burłak, opracowanego przez KBTM z Omska, wybrano koncept omski, jednak z uwagi na brak możliwości spełnienia wymagania co do modułowego opancerzenia zasadniczego UBO, program zakończono w 2009 r. Powrócono zatem do zmodyfikowanej wieży z T-90A, nazwanej Proryw-2, która została umieszczona na dostosowanym podwoziu T-90, a sam pojazd oznaczono Obiekt 188M. Prace konstrukcyjne i badania gotowego czołgu, który otrzymał symbol T-90MS, sugerujący, że jest to eksportowy wariant modernizacji, trwały w latach 2010-2011. Pojazd posiada kadłub przejęty z poprzedniej wersji T-90, nie zdecydowano się na radykalne przekonstruowanie tej części pojazdu pomimo, że już w latach osiemdziesiątych zastosowano nowe i znacznie efektywniejsze rozwiązania przodu kadłuba w Obiekcie 187 – klasyfikowanym wówczas jako następca T-72. Szersze są także fartuchy boczne, osłaniające układ jezdny z panelami pancerza reaktywnego w przedniej części i pancerzem prętowym w tylnej. Integralną częścią czołgu jest elektromagnetyczny system przeciwminowy SEMZ-2E.

T-90MS 1

Prototyp „zmodernizowanego” T-90S.

Wieża ma zasadniczą konstrukcję tożsamą z zastosowaną na T-90A, jednak prawdopodobnie zastosowano wzmocniony pancerz czołowo-boczny wieży, jarzmo armaty ma dodatkową klinową osłonę, a boki niszy są obudowane osłoną prętową. W 2013 r. zaprezentowano pojazd z kolejną wersją wieży Proryw-2(?), z dodaną niewielką niszą z tyłu modułu, który spełnia rolę częściowej przeciwwagi i mieści przedział z dodatkową amunicją do armaty w ilości 10 sztuk, podawaną ręcznie z zewnątrz.

Na T-90MS zastosowano pancerz reaktywny 4S24 Relikt z modułami w ilości 12 sztuk na przedniej górnej płycie kadłuba i po 12 na każdym boku, na wieży znajduje się 10 modułów Relikta w różnych konfiguracjach. Dodatkowo strop wieży jest wzmocniony przed amunicją artyleryjską modułami dodatkowego pancerza, prawdopodobnie opracowanymi w ramach projektu Kaszin.

Napęd pojazdu stanowi wzmocniony silnik wysokoprężny W-92S2F o mocy 830 kW (1128 KM) przy 2100 obr./min. z automatyczną skrzynią biegów. Sforsowano go po raz kolejny, a większą moc posiada dzięki zwiększeniu wydajności sprężarki powietrza, poprawieniu sprawności chłodzenia oraz zwiększeniu ilości wtryskiwanego do cylindrów paliwa. W związku z wątpliwościami, co do wymaganej trwałości jednostki napędowej ulepszono zarówno jej konstrukcję (podwyższenie sprawności filtrów, układu chłodzenia), jak i technologię wykonania podzespołów. Planowane jest zastosowanie po raz kolejny udoskonalonego silnika W-99 o mocy 880 kW (1196 KM). Układ przeniesienia napędu pozostał mechaniczny, z przekładnią pośrednią planetarnymi skrzyniami biegów i planetarnymi przekładniami bocznymi, ale w podsystemie sterowania zastosowano – po raz pierwszy w czołgu rodziny T-72 – wolant kierowcy, jest to rozwiązanie znane z prototypowego Obiektu 187. W układzie jezdnym nowe koła o zwiększonej wytrzymałości i tej samej średnicy 750 mm, co we wszystkich odmianach T-72.

T-90MS 4

Prototyp „zmodernizowanego” T-90S.

Główne uzbrojenie pozostało niezmienione – armata 2A46M-5 ze sprzężonymi karabinem maszynowym PKTM – jednak kolejny raz zmodyfikowano automat ładowania AZ185M2 o pojemności 22 pocisków i ładunków miotających. Dodatkowe osiem pocisków i ładunków miotających znajduje się wewnątrz przedziału bojowego. W zasobniku w wieży przewożone jest 10 dodatkowych pocisków i ładunków miotających. Czołg posiada moduł Ajnet-M do programowania zapalników czasowych pocisków odłamkowych. Z armaty można odpalać wszystkie pociski artyleryjskie i wspomniane wcześniej kierowane rakiety systemu 9K119M Refleks-M. Podstawowymi nabojami przeciwpancernymi miały być 3WBM-22 z pociskiem podkalibrowym 3BM-59 Swiniec-1 i 3WBM-23 z pociskiem 3BM-60 Swiniec-2, oba z nowymi wzmocnionymi ładunkami miotającymi 4Ż96 Ozon-T. W skład jednostki ognia mogą wejść, oprócz wspomnianych, także naboje 3WOF-77W z pociskami odłamkowo-burzącymi 3OF-54, a także nabój 3WSz-7 z pociskiem szrapnelowym 3Sz-7 Woron.

Zamiast wkm 6P49 Kord zamontowano na wieży zdalnie sterowane i lekko opancerzone stanowisko strzeleckie T05BW-1 uzbrojone w karabin maszynowy 6P7K PKTM kalibru 7,62 mm z zapasem 800 nabojów lub wkm kalibru 12,7 mm z zapasem 300 nabojów. Według oficjalnych informacji w UBM Proryw-2 miałaby w przyszłości zostać zamontowana armata 2A82 kalibru 125 mm przeznaczona dla perspektywicznego czołgu Obiekt 148, czyli T-14 Armata.

Kompleks kierowania ogniem „zmodernizowanego” T-90 to zmodyfikowany system Kalina, znany m.in. z T-72B2 Rogatka i T-72B3. System składa się z celownika działonowego PNM-T Sosna-U i przyrządu obserwacyjno-celowniczego dowódcy PKP-T Sokolnyj Głaz, monitorów dowódcy i działonowego, cyfrowego komputera balistycznego i czujników: meteorologicznego DW-B, temperatury ładunku miotającego i pochylenia czopów armaty, a także układ pomiaru ugięcia lufy UUI-1. Oprócz zasadniczych przyrządów, załoga dysponuje rezerwowym układem celowniczym armaty, z kamerą dzienno-nocną, o zasięgu 2000 m w dzień i 1000 m w pogodną noc.

PNM-T Sosna-U dysponuje kanałem dziennym z powiększeniami 4 lub 12 razy, termowizorem Catherine-FC, dalmierzem laserowym i podświetlaczem laserowym dla pocisków rakietowych, a PKP-T Sokolnyj Głaz kanałem dziennno-nocnym z kamerą, termowizorem Catherine-FC i dalmierzem laserowym. Oba przyrządy posiadają także autotrackery – ASC. Dodatkowo opracowano projekt integracji systemu kierowania ogniem z modułem automatyzacji dowodzenia batalionem czołgów w ramach pracy projektowo-badawczej Polzunok.

T-90M stanowisko działonowego i dowódcy

Wnętrze T-90MS, z lewej stanowisko działonowego, z prawej – dowódcy.

Ponadto działonowy posiada dwa peryskopy dzienno-nocne TNP-4E-06, a dowódca – osiem takich przyrządów wokół wieżyczki. Właz dowódcy ma nową konstrukcję, wzorowaną na pantografowych rozwiązaniach izraelskich typu Urdan. Nowością są także cztery kamery obserwacji okrężnej TWKT-95N19 na wieży. Kierowca dysponuje przyrządem obserwacyjnym TWN-10 z kanałami telewizyjnym i termowizyjnym oraz kamerą cofania TWKT-95N19, a obraz z tych przyrządów wyświetlany jest na monitorze, na którym prezentowane są także dane o parametrach pracy układów czołgu.

System obrony wozu tworzy układ TSzU-1-2M, czyli Sztora bez promienników zakłócających, ale z nowymi czujnikami opromieniowania (?) oraz dwa bloki 902W po 6 wyrzutni granatów dymnych z modułem ich ręcznego lub automatycznego odpalania. Dodatkowo pojazd może być pokryty modułami maskującymi Nakidka lub nowszymi Tiernownik. W miejsce standardowego urządzenia ochrony przed bronią masowego rażenia zastosowano nowy czulszy system PUKZ-1A.

Wyposażenie łączności i nawigacji T-90M i jego odmian jest najbogatsze ze wszystkich dotychczas opracowanych wersji czołgu i obejmuje układ identyfikacji pojazdów lądowych Remieszok, system łączności i transmisji danych szczebla taktycznego Sozwiezdje-M2, układy nawigacji satelitarnej 14C821 Grot-W i nawigacji bezwładnościowej. Aparatura Sowiezdje-M2 na T-90MS integruje radiostacje R-168-5-UW i R-168-25U, antenę R-168-BSzDA, blok szyfrujący T-236W, system łączności wewnętrznej R-168AWSK-B i pulpit sterowania, połączone siecią Ethernet. Cała elektronika połączona jest szyną danych R52070-2003.

T-90MS

Czołg w konfiguracji pokazanej po raz pierwszy w 2013 r., widoczna „nisza” wieży.

Na lewej półce nadgąsienicowej zabudowano opancerzony pomocniczy agregat prądotwórczy DGU5-P27,5WM-1 o mocy 5 kW lub DGU7-P27,5-WM-1 o mocy 7 kW. Opcją jest natomiast montaż systemu klimatyzacji KE-2K. System przeciwpożarowy 3EC13-1 Iniej współpracuje z blokiem automatycznego wyłączania silnika BAS-6M.

Czołgi T-90M nie zostały  zamówione przez ministerstwo obrony Federacji Rosyjskiej, mimo że UWZ złożyły propozycję produkcji seryjnej pojazdów dla rosyjskich sił lądowych i prawdopodobnie pozostaną ofertą eksportową, z różnymi konfiguracjami wyposażenia.

Copyright © Redakcja Militarium

Rosyjskie makiety uzbrojenia i sprzętu wojskowego

Makiety uzbrojenia i sprzętu wojskowego dla sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej produkuje Przedsiębiorstwo Naukowo-Produkcyjne (NPP) Rusbał z siedzibą w Moskwie. Wytwarzane są makiety pojazdów, samolotów, wyrzutni rakietowych i systemów przeciwlotniczych (w położeniu marszowym i bojowym) oraz makiety zamaskowanego sprzętu wojskowego.

Makiety są wyposażone w odbijacze kątowe imitujące echo radiolokacyjne rzeczywistego sprzętu rozmieszczonego na ziemi oraz emitery radiowe oraz cieplne imitujące sygnaturę radiową i termiczną sprzętu zasilane generatorami spalinowymi. Każda makieta może być rozstawiona w czasie do 60 min. przez zespół czterech ludzi. Żywotność makiety wynosi 5 lat lub 50 cykli składania/rozkładania. Graniczne temperatury użytkowania to od -20 stopni C do +50 stopni C.

Makieta_T-72_1 Makieta_T-72_2 Makieta_9K79_Toczka Makieta_MiG-31 Makieta_Su-27 Makieta_S-300_2 Makieta_S-300_4 Makieta_S-300_5Makieta_S-300_6

 Copyright © Redakcja Militarium/Fot. Rusbał

Radzieckie i ukraińskie czołgi nowej generacji – od Obiekt 450 do Obiekt 477A1 Nota

Najbardziej nowoczesne i zarazem awangardowe czołgi końca istnienia ZSRR powstały w biurze konstrukcyjnym Charkowskich Zakładów Budowy Środków Transportu im. Małyszewa (ChZTM) kierowane przez A. Morozowa.

W tym ośrodku stworzono w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ub. wieku projekty kilku wozów nowej generacji, których rozwiązania konstrukcyjne były pewną podstawą do stworzenia dwóch współczesnych rosyjskich wozów: Obiekt 195 oraz najnowszego Obiekt 148, czyli czołgu T-14 Armata.

Obiekt 450, czyli T-74

Już 1972 roku rozpoczęto w ChZTM projektowanie wozu Obiekt 450 (T-74), który zrywał z klasyczną koncepcją układu konstrukcyjnego ówczesnych czołgów. Analizy potencjalnych trafień środkami przeciwpancernymi przeciwnika w czołg skłoniła konstruktorów z Charkowa do opracowania pojazdu niewielką bezzałogową lub niskoprofilową wieżą z całym zapasem amunicji w kadłubie. Również załoga zajmowała swoje miejsca w kadłubie. Mniejsza masa wieży i wypracowany dzięki temu zapas nośności umożliwiły wzrost osłony kadłuba pojazdu. Kadłub miał z przodu jednolitą płytę pancerną zbudowana z kilku warstw stali i tekstolitu szklanego, za którą umieszczono zbiornik paliwa. Trzyosobowa załoga zajmowała miejsca w kadłubie – siedzący w środku, w niewielkim koszu wieży pod jej łożyskiem. Za przedziałem załogi znajdował się chroniony przedział amunicyjny (35-40 sztuk amunicji scalonej) i automat załadowania. Podajnik automatu miał wybierać nabój z kadłubowego magazynu i ładować go przez luk w tyle wieży, wymagało to każdorazowego zgrywania osi armaty z osią podajnika, co zmniejszało szybkostrzelność. Napęd stanowił silnik wysokoprężny 5TDF o mocy 515 kW (700 KM) z mechanicznym układem przeniesienia napędu. W niewielkiej, lekko opancerzonej wieży Obiektu 450 zamontowano armatę kal. 125 mm, sprzężoną z dwoma na wielkokalibrowymi karabinami maszynowymi kal. 12,7 mm, trzeci wkm na szczycie był zdalnie sterowany przez dowódcę. Masa pojazdu sięgała 40 ton.

Czołg Obiekt 450

Czołg Obiekt 450.

Projekt Obiektu 450 zakończono w 1974 roku, mimo przeprojektowania podajnika w celu zwiększenia szybkostrzelności. O przerwaniu prac zadecydowały m.in. niemożność skonstruowania wystarczająco sprawnego układu obserwacyjno-celowniczego dla załogi siedzącej w kadłubie (szczególnie dowódcy), a nie relatywnie wysoko w załogowej wieży.

Obiekt 490, czyli Buntownik

Kolejny projekt awangardowego czołgu nowej generacji zainicjowano w ChZTM oficjalnie w 1980 roku. Pierwsza koncepcja pojazdu, oznaczonego Obiekt 490, wskazywała, że powinien mieć dwuosobową załogę siedzącą w niskoprofilowej wieży po obu stronach armaty kal. 125 mm. Amunicja miała być umieszczona w niszy wieży i kadłubie. Bardzo skomplikowany miał być system obserwacyjno-celowniczy z trzema niezależnymi zespołami celowników panoramicznych, kamerami i radiolokatorami, również system kierowania miał być półautomatyczny. Z uwagi na nierealny układ konstrukcyjny, w 1982 roku zmieniono założenia projektowe i opracowano mniej zaawansowany technicznie pojazd, który nazwano Obiekt 490A Buntar (Buntownik).

Czołg Obiekt 490A Buntar

Czołg Obiekt 490A Buntar.

Z uwagi na problemy techniczne z zapewnieniem świadomości sytuacyjnej załodze zajmującej miejsca nisko w kadłubie, w Buntarze zaproponowano układ pośredni – z niskoprofilową załogową wieżą. W przedniej części kadłuba umieszczono zbiornik paliwa (z zapasem amunicji dodatkowej) i przedział kierowcy, następnie przedział podwieżowy i z tyłu – przedział napędowy z silnikiem 5TDF, a docelowo 6TD o mocy 736 kW (1000 KM). Przód kadłuba chroniony był przez kombinowany układ pancerza wielowarstwowego (stal i ceramika lub tekstolit szklany) z modułami pancerza specjalnego ze zintegrowanymi kasetami wypełnionymi modułami pancerza reaktywnego ERA. Boki kadłuba chronione były przez pancerz wielowarstwowy (stal i ceramika lub tekstolit szklany) i segmenty pancerza dodatkowego zawierającego również zintegrowane kasety na elementy ERA. Wieża pojazdu była załogowa, niskoprofilowa, z zewnętrznie lawetowaną armatą, spawana z płyt stalowych rozdzielonych warstwą ceramiki – dodatkowo front wieży oraz jej boki osłonięte były przez moduły pancerza specjalnego. Uzbrojeniem głównym czołgu Obiekt 490A była armata 2A66M kal. 125 mm, docelowo nowa armata kal. 130 mm. Na wieży pojazdu miał się znajdować sprzężony z przyrządem dowódcy i sterowany odległościowo wkm. Amunicję do armaty umieszczono w wieży z prawej strony, a automat załadowania  – pod zamkiem armaty. System obserwacyjno-celowniczy obejmował dwa zespoły przyrządów obserwacyjno-celowniczych dowódcy, w tym jeden panoramiczny przyrząd oraz celownik działonowego. Masa pojazdu sięgała 48 ton.

Czołg Obiekt 490A Buntar_2

Czołg Obiekt 490A Buntar.

Dwa prototypy Obiektu 490A Buntar, zbudowane latach 1984-1985, przeszły próby i okazały się pojazdami – jak na prototypy – udanymi. Jednak jeszcze w 1984 roku podjęto w ZSRR decyzję, że czołgi nowego pokolenia będą uzbrojone w armatę kal. 152 mm ze znacznie dłuższą amunicją (1300 mm) niż w działach kal. 125 mm (780 mm). Spowodowało to, że prace nad Buntarem zostały w Charkowie wstrzymane na rzecz nowej konstrukcji.

Obiekt 477, czyli Bokser

Nowym pojazdem miał być Obiekt 477, którego opracowywanie rozpoczęto jeszcze w 1984 roku. Bokser zachowywał ogólną koncepcję poprzednika z niskoprofilową wieżą, jednak zupełnie inaczej rozwiązano kwestię automatu załadowania.

Układ konstrukcyjny nowego pojazdu był następujący: z lewej strony przodu kadłuba znajdował się przedział kierowania, z prawej rozmieszczono zbiornik paliwa. Następnie, w przedziale niskoprofilowej załogowej wieży, siedzieli dowódca i działonowy – pomiędzy nimi znajdował się magazyn amunicji natychmiastowego użycia (8 szt. nabojów i ładunków miotających) wraz z automatem załadowania. Główny magazyn amunicji (32 szt. nabojów i ładunków miotających) umieszczono za przedziałem wieżowym. Tył kadłuba zajmował przedział napędowy z silnikiem 6TD i układem przeniesienia mocy.

Przód kadłuba stanowił moduł pancerza stalowo-ceramicznego dodatkowo osłonięty pancerzem reaktywnym. Osłona burt kadłuba składała się z wielowarstwowego pancerza z zewnętrznymi ciężkimi fartuchami balistycznymi z elementami reaktywnymi. Konstrukcja stopu kadłuba, czoła oraz stopu wieży miała również konstrukcję wielowarstwową. Włazy załogi były podobnej grubości i ze względu na swoją masę miały hydrauliczne wspomaganie otwierania. Strop kadłuba, włazów i wieży pokrywać miały lekkie panele pancerza reaktywnego ERA przeciw głowicom kumulacyjnym.

Czołg Obiekt 477 Bokser

Czołg Obiekt 477 Bokser.

Uzbrojenie główne Obiektu 477 stanowić miała armata ŁP-81 kal. 152 mm z automatem załadowania, będącym pochodną układu karuzelowego znanego z czołgów rodziny T-72. Magazyn amunicji natychmiastowego użycia był uzupełniany samoczynnie pociskami i ładunkami miotającymi z głównego przedziału amunicyjnego. Uzbrojeniem dodatkowym miała być sprzężony z działem karabin maszynowy kal. 7,62 mm oraz zamontowana na wieży armata automatyczna 2A72 kal. 30 mm. System obserwacyjno-celowniczy Obiekt 477 obejmował panoramiczny przyrząd obserwacyjno-celowniczy dowódcy z kamerą termowizyjną, celownik działonowego z termowizorem, oba wyposażone w układ automatycznego wykrywania i śledzenia celów. Bokser miał czujniki ostrzegawcze, wyrzutnie granatów dymnych, układ ochrony przed bronią masowego rażenia, pomocniczą jednostkę zasilającą małej mocy, otrzymać miał również system aktywnej ochrony hard-kill. Masa pojazdu sięgała 55 ton.

Projekt czołgu uznano za perspektywiczny, jednak największy problem stwarzał skomplikowany automat załadowania, awaryjność układu obserwacyjno-celowniczego oraz brak kamer termowizyjnych odpowiedniej jakości. Do zakończenia programu na etapie prototypów przyczyniła się głównie kolejna decyzja o zmianie uzbrojenia głównego – na armatę ŁP-83 kal. 152 mm z jeszcze dłuższą (1800 mm) amunicją. Do tego doszło także wykradzenie z biura w Charkowie części planów oraz zdjęć nowego pojazdu i ich przekazanie USA, a także rozgrywki polityczne na szczeblu kierowniczym w radzieckim przemyśle zbrojeniowym w latach osiemdziesiątych.

W konsekwencji, w ChZTM zdecydowano o przeprojektowaniu konstrukcji bazującej na Bokserze, ale z nowym uzbrojeniem i aranżacją kadłuba. Nowy pojazd miał rywalizować z konkurencyjnymi prototypami czołgów nowej generacji dla Armii Czerwonej: Obiektem 299 z Leningradu oraz Obiektem 187A z Uralskiej Fabryki Wagonów (UWZ).

Obiekt 477A, czyli Młot

Nowy charkowski pojazd nazwano Obiekt 477A Mołot (Młot). Dość szybko, bo w 1989 roku zbudowano pierwszy prototyp pojazdu. Podstawową różnicą w stosunku do Obiektu 477 Bokser było zastosowanie nowej armaty ŁP-83 kal. 152 mm z dłuższą lufą oraz innego systemu zasilania w amunicję pozwalającego na używanie dwudzielnej amunicji o długości do 1800 mm.

Czołg Obiekt 477A Mołot_1

Czołg Obiekt 477A Mołot.

Pewnym zmianom uległ również pancerz pojazdu – grubość modułu frontu kadłuba pogrubiono, zmniejszono natomiast grubość warstwowego pancerza burt, ale pogrubiono ciężkie burtowe fartuchy balistyczne. Dla Mołota opracowano nowy pancerz reaktywny, który pierwotnie miał bazować na modułach ERA typu Kontakt-5. W celu zachowania limitu masy czołgu zdecydowano o szerokim wykorzystaniu komponentów z tytanu, w elementach kadłuba, włazów załogi, cytadeli i pancerza modułowego wieży.

W środkowej części kadłuba, pomiędzy miejscami dowódcy i działonowego – umieszczono bęben z 10 sztukami amunicji, z którego ładowano armatę. Główne magazyny amunicyjne (w układzie taśmowym lub bębnowym) znajdowały się po bokach przedniej części kadłuba – po obu stronach przedziału kierowania. Każdy z magazynów nich mieścił po 12 kompletów amunicji kal. 152 mm. Łącznie zatem jednostka ognia wynosiła 34 sztuki amunicji armatniej.

Pojazd miał napędzać silnik wysokoprężny 6TD-2 lub turbina gazowa GTD-1250 – w obu przypadkach wymagano mocy układu napędowego na poziomie 1104-1214 kW (1500-1650 KM). Przeniesienie mocy miała zapewniać automatyczna siedmiobiegowa hydromechaniczna skrzynia przekładniowa. Masa pojazdu miała nie przekraczać 55-57 ton.

Czołg Obiekt 477A Mołot

Czołg Obiekt 477A Mołot.

System kierowania ogniem miał zostać jeszcze bardziej rozbudowany w porównaniu do poprzednika – planowano dodać radiolokator, autotracker oraz układ wymiany informacji o celach na szczeblu pododdziału. W skład systemu zarządzania walką miał wejść system identyfikacji swój-obcy, układ nawigacji inercyjnej i satelitarnej oraz opcję zdalnego sterowania pojazdem w pewnych sytuacjach.

Prototypy Obiektu 477A przeszły testy w latach 1992-1993. Wypadły one na tyle pomyślnie, że jeszcze w 1992 roku zadecydowano o zbudowaniu 50 przedseryjnych pojazdów. Miały one mieć zubożony w stosunku do prototypów system kierowania ogniem, bez docelowego panoramicznego przyrządu celowniczego dowódcy z kamerą termowizyjną, dalmierzem laserowym i autotrakerem. Armata ŁP-83 miała strzelać pociskami rakietowymi, ale prawdopodobnie jeszcze przed zakończeniem projektu zdecydowano o rezygnacji z tego typu uzbrojenia, na bazie konstatacji, że głowica kumulacyjna kal. 152 mm nie gwarantuje pokonania czołowego pancerza czołgu M1 Abrams.

Czołg Obiekt 477A1 Nota

Czołg Obiekt 477A1 Nota.

Po rozpadzie ZSRR charkowski ośrodek produkcji czołgów pozostał na Ukrainie. W Rosji podjęto w 1993 roku decyzję o opracowaniu przez biuro konstrukcyjne UWZ własnego czołgu nowej generacji oznaczonego jako Obiekt 195, a jednocześnie o kontynuowaniu prac nad Obiektem 477A. Zmodyfikowany pojazd otrzymał oznaczenie Obiekt 477A1 Nota. Nota otrzymała „nową” armatę 2A83 kal. 152 mm oraz mniej zawansowany system kierowania ogniem. W latach 1994-2000 powstały trzy prototypy, prawdopodobnie przebudowane z Obiekt 477A, równocześnie z pracami trwało testowanie czołgu Mołot – ostatnie strzelania w ramach badań przeprowadzono w 2000 roku. Na skutek zmian sytuacji geopolitycznej, w Rosji zadecydowano w 2001 roku o przerwaniu wspólnych prac i skupieniu się na rozwijaniu rodzimego układu zastosowanego w czołgu Obiekt 195.

Łącznie powstało jedenaście pojazdów testowych oraz prototypów charkowskiego czołgu nowej generacji w dwóch nieznacznie się różniących odmianach, tj. Obiekt 477A Mołot i Obiekt 477A1 Nota. Z trzech maszyn w finalnej konfiguracji (Obiekt 477A1) jedna lub dwie, wraz z kompletem dokumentacji technicznej, trafiły do zakładów UWZ w Niżnym Tagile.

Mimo fiaska programu Nota, według niektórych źródeł uruchomiono pracę nad jego wersją rozwojową Obiekt 477A2, kryptonim Biała (oznaczenie prawdopodobne). Czołg ten stanowić miał pojazd Obiekt 477A1, pozbawiony rosyjskich komponentów oraz ze zubożonym po raz kolejny systemem kierowania ogniem.

Copyright © Redakcja Militarium

MBT Advanced Technology Demonstrator, czyli najnowsza modernizacja czołgu Leopard 2

MBT ATD (Advanced Technology Demonstrator) to propozycja modernizacji czołgu Leopard 2 opracowana przez koncern Rheinmetall Defence. Pojazd ma pełny zestaw nowych elementów, które mogą zostać zamontowane na unowocześnianych pojazdach, w zależności od wymagań odbiorcy. Wozem bazowym dla MBT ATD był Leopard 2A4, a co za tym idzie, pakiet zmian można wdrożyć na każdym wozie w tej wersji, bez konieczności jego wcześniejszej modernizacji do wariantu A5-A7.

Leopard MBT ATD_2

Ochronę pojazdu przed różnymi zagrożeniami zwiększono poprzez zamontowanie na kadłubie i wieży pancerza dodatkowego AMAP (Advanced Modular Armor Protection): dennego AMAP-M, burtowego AMAP-I, bocznego AMAP-SC przeciwko pociskom kumulacyjnym i bocznego AMAP-B przeciwko pociskom podkalibrowym do kal. 25 mm oraz stropu wieży AMAP-R. Wnętrze pojazdu wyłożono wykładziną przeciwodłamkową AMAP-L. Do tylnej części kadłuba i wieży przymocowano listwowe ekrany przeciwkumulacyjne.

Leopard MBT ATD_4

W skład systemu kompleksowej ochrony czołgu wchodzi system ochrony aktywnej  AMAP-ADS (Active Defence System) z czujnikami radiolokacyjnymi i optycznymi oraz efektorami rozmieszczonymi z przodu i po bokach wieży. Moduły rażące AMAP-ADS zostały rozmieszczone w taki sposób, aby chronić czołg zarówno przed pociskami przeciwpancernymi atakującymi boki pojazdu, jak i przeciwpancernymi pociskami kierowanymi rażącymi górną część wieży.

Ochronę bierną pojazdu wzmacniać ma system ochrony ROSY-L (Rapid Obscuring SYstem – Land), którego cztery bloki z 10 wyrzutni granatów dymnych, łzawiących lub błyskowo-hukowych każdy rozmieszczono z każdej strony wieży. MBT ADT został pokryty modułami kamuflażu mobilnego SolarEShield.

Leopard MBT ATD_3

Świadomość sytuacyjną załogi zwiększono poprzez montaż układu SAS (Situational Awarnesses System), czyli bloków czujników optoelektronicznych, przeznaczonych do dookólnej obserwacji sytuacji wokół pojazdu. W skład SAS mogą wchodzić kamery dzienne i termowizyjne, czujniki ostrzegania przed opromieniowaniem laserowym lub radiolokacyjnym, a także czujniki informujące o odpaleniu pocisków rakietowych. SAS steruje także wyrzutniami ROSY-L, może być również zintegrowany z systemem kierowania ogniem czołgu i przekazywać dane do przelicznika balistycznego. W opcji znajduje się również możliwość montażu systemu detekcji wystrzału.

Główne uzbrojenie pojazdu to armata gładkolufowa Rh 120 kal. 120 mm z lufą o długości 55 kalibrów. Działo zostało przystosowane do strzelania nowymi rodzajami amunicji, np., programowaną DM11 lub nieprogramowaną Rh31 z nowym zapalnikiem. MBT ATD ma całkowicie cyfrowe układy sterowania uzbrojeniem i wieżą, nowe systemy teleinformatyczne (C4I), zarządzania sytuacją taktyczną i łączności.

Leopard MBT ATD_5

Przyrządy optoelektroniczne załogi obejmują nowy przyrząd obserwacyjno-celowniczy SEOSS-panoramic, celownik działonowego SEOSS-sector oraz kamerę dzienno-nocną kierowcy. Moduły SEOSS integrują kamerę dzienną, kamerę termowizyjną i dalmierz laserowy. SEOSS-panoramic jest stabilizowany w obu płaszczyznach, SEOSS-sector jedynie w płaszczyźnie elewacji. Kierowca otrzymał system obserwacji dzienno-nocnej z kamerą termowizyjną.

Dodatkowym wyposażeniem MBT ATD może być zdalnie sterowane stanowisko strzeleckie, np. Quimek lub Nanuk wyposażone w karabin maszynowy, granatnik lub pociski rakietowe.

Copyright © Redakcja Militarium/Fot. Militarium

Od T-72 do T-90. Ewolucja podstawowego czołgu ZSRR i Rosji. Część I – od T-72 do T-72B3M

Prace koncepcyjne nad czołgiem nowej kolejnej powojennej generacji w ZSRR rozpoczęto pod koniec lat pięćdziesiątych w dwóch ośrodkach – biurze konstrukcyjnym Oddział 60, od 1965 r. Charkowskim Biurze Konstrukcyjnym Maszyn, w Charkowie oraz biurze konstrukcyjnym Oddział 520, późniejszym KB Budowy Maszyn Ciężkich (UKBTM), w Niżnym Tagile – w momencie, gdy trwała masowa produkcja czołgów T-54 (Obiekt 137) i wprowadzano do linii pierwsze serie wozów T-55 (Obiekt 155), opracowanych w Oddziale 520. Nowa konstrukcja miała zrywać częściowo z dotychczasowym założeniami koncepcyjnymi wozów pierwszej powojennej generacji. Pojazd nowego typu miał być tzw. czołgiem przełamania, charakteryzującym się niską sylwetką, dużą siłą ognia, znaczną szybkością i wysoką podatnością obsługowo-remontową, powinien być tani w produkcji.

Historia powstania czołgu T-72

Charkowskie biuro opracowało w latach 1952-1953 projekt czołgu nowego typu i na podstawie postanowienia Rady Ministrów Nr 598-265 z 2 kwietnia 1954 r. rozpoczął budowę prototypów, których trzy ukończono w latach 1956-1957. Obiekt 430 był awangardowym pojazdem z nowym, odmiennym od stosowanego w czołgach T-44/T-54/T-55, układem jezdnym z sześcioma parami mniejszych niż u poprzedników kół nośnych i nowatorskim silnikiem 4TD o mocy 354 kW (480 KM), a później 5TD o mocy 441 kW (600 KM), z cylindrami w układzie leżącym. Kadłub wozu był spawany z walcowanych płyt pancernych, wieża odlewana, Obiekt 430 posiadał nadal jednolity pancerz przodu kadłuba (o grubości 120 mm) i wieży (250 mm). Pojazd miał nową gwintowaną armatę D-54T kalibru 100 mm ze stabilizatorem Mietiel. Mieścił się także w zakładanym limicie masy, tj. ważył 36 ton. Pojazd był testowany a latach 1958-1959, ujawniając wiele niedostatków młodej konstrukcji.

Kolejne modyfikacje konstrukcji doprowadziły jednak do powstania ostatecznej wersji nowego czołgu, opracowanej na podstawie postanowienia RM ZSRR Nr 141-58 z 17 stycznia 1961 r. i oznaczonej Obiekt 432, którego pierwszy prototyp powstał w 1962 r., ale próby i udoskonalanie konstrukcji trwały kilka lat, co spowodowało, że program testów państwowych pojazdu był trzykrotnie wznawiany, a oficjalnie czołg przyjęto do linii dopiero postanowieniem RM ZSRR Nr 982-321 z 30 grudnia 1966 r., pod oznaczeniem T-64. Ilość wyprodukowanych maszyn wynosiła wówczas ponad 800 sztuk. Pojazd posiadał wzmocniony silnik 5TDF o mocy 515 kW (700 KM) i nową gładkolufową armatę D-68 (2A21) kalibru 115 mm, o lepszych osiągach niż brytyjskie gwintowane działo L7 kalibru 105 mm, w które uzbrojone były brytyjskie Cheftainy i amerykańskie M60. Zastosowano układ stabilizacji 2E18 i automat załadowania rozdzielnej amunicji. Przednia górna płyta kadłuba i przednia część wieży posiadały pancerz wielowarstwowy.

Ośrodek w Niżnym Tagile, w ramach konkurencyjnego projektu, zainicjowanego tym samym postanowieniem rządu sowieckiego, opracował w latach 1955-1958 perspektywiczny, ale niedoskonały Obiekt 140. Był to pojazd napędzany silnikiem TD-12 o mocy 580 KM, z armatą D-54TS. Zbudowano jeden (lub dwa) prototypy, który wraz z Obiektem 430 były przedmiotem porównawczych badań poligonowych. Na bazie tych doświadczeń, w latach 1960-1961 zbudowano pojazd Obiekt 167, który był połączeniem wieży T-62 z przekonstruowanym podwoziem Obiektu 140 i w którym zastosowano sprawdzony silnik W-26, tj. rozwojową wersję znanego diesla W-2, o mocy 515 kW (700 KM) i układ jezdny z sześcioma parami kół nośnych o mniejszej średnicy niż w T-62, ale większych niż w wozie z Charkowa. Obiekt 167 był uzbrojony w armatę U-5TS kalibru 115 mm ze stabilizatorem Meteor, ale nie posiadał automatu załadowania. Mimo starań kierownictwa zakładów z Niżnego Tagiłu, wojsko nie zdecydowało się uruchomić produkcji tego pojazdu, argumentując w 1962 r. odmowę tym, że rozpoczynano wówczas produkcję innego czołgu nowego pokolenia, tj. T-64.

Obiekt 140

Obiekt 140 z biura konstrukcyjnego w Niżnym Tagile, daleki protoplasta T-72. Pojazd miał armatę D-54TS kalibru 100 mm ze stabilizatorem Mietiel, silnik W-36 o mocy 515 kW (700 KM) i sterowany hydraulicznie układ przeniesienia napędu z planetarnymi skrzyniami przekładniowymi.

W tym samym czasie konsorcjum niemiecko-amerykańskie pracowało nad nowym czołgiem MBT-70, w którego jednej z wersji miała być montowana armata gładkolufowa kalibru 120 mm lub kalibru 152 mm, którą finalnie wybrano, również w Wielkiej Brytanii konstruowano gwintowane działo kalibru 120 mm dla czołgu Challenger, co spowodowało, że w ZSRR uznano, iż niezbędne jest opracowanie nowej znacznie silniejszej od dotychczasowych broni. Takim modelem była armata gładkolufowa D-81 kalibru 125 mm z biura konstrukcyjnego Zakładów Nr 9. Działo, w wersji 2A26 z samoczynnym mechanizmem załadowania, zamontowano na charkowskim Obiekcie 432 – w ten sposób powstał Obiekt 434, czyli czołg T-64A, przyjęty do uzbrojenia w 1968 r. i produkowany od następnego roku w Charkowskich Zakładach Budowy Maszyn Transportowych. Na podstawie uchwały rządowej z 1967 r. planowano wytwarzanie tego czołgu, jako podstawowego i zastępującego starsze modele – w tym wozy drugowojenne oraz czołgi średnie T-44, T-54, T-55, ciężkie IS-4 oraz T-10 – w czterech zakładach produkcyjnych: w Charkowie, Omsku, Leningradzie i Niżnym Tagile.

Masowa, „mobilizacyjna” produkcja miała być możliwa m.in. poprzez uproszczenie konstrukcji i technologii wytwarzania wozu w różnych zakładach. Z tego powodu w Charkowie opracowano, zbudowano i badano w latach 1966-1967 trzy czołgi Obiekt 436, czyli T-64 z silnikiem W-45 o mocy 574 kW (780 KM) z Czelabińskich Zakładów Traktorów, stanowiącym bezpośrednie rozwinięcie diesla W-55W z czołgu T-55. Na bazie wyników testów, opracowano projekt wozu Obiekt 439, czyli T-64A, z tą samą wysokoprężną jednostką napędową, którego dokumentacja miała stanowić podstawę produkcji wozów w różnych fabrykach. W 1969 r. cztery takie maszyny testowano w różnych warunkach poligonowych.

Jednak armatę D-81 z innym układem zmechanizowanego załadowania Żiełud, powstałym w biurze konstrukcyjnym Oddział 520, zamontowano również we wspomnianym Obiekcie 167 z Niżnego Tagiłu. Powstał w ten sposób zmodyfikowany pojazd Obiekt 167M z nowym układem jezdnym, silnikiem W-45 o mocy 574 kW (780 KM) i armatą kalibru 125 mm ze stabilizatorem Liwień, oznaczany jako „modernizowany” T-62B. Z kolei pojazd z turbiną gazową o mocy 515 kW (700 KM) oznaczono Obiekt 167T. Jednak zarówno Obiekt 167T, jak i Obiekt 167M nie zostały skierowane do produkcji, ponieważ zgodnie z rozkazem ministra obrony ZSRR z 5 stycznia 1968 r., zakłady UWZ miały produkować seryjnie czołgi Obiekt 439. Jednak zarówno kierownictwo fabryki, jak i tagilskie biuro konstrukcyjne nie chciały się na to zgodzić i po przejęciu dokumentacji T-64A i jego modyfikacji „mobilizacyjnych”, w Niżnym Tagile skupiono się na ich „dopracowaniu” i „dostosowaniu”, co w praktyce oznaczało wprowadzenie na linie montażowe czołgu własnego projektu. Tym pojazdem był Obiekt 172, czyli ukończony w czerwcu 1968 r. zmodyfikowany T-64A z tagilskim układem jezdnym i automatem załadowania Żiełud oraz czelabińskim systemem napędowym z silnikiem W-45K. Po przeprowadzeniu prób dwóch prototypów tego pojazdu oraz dwóch Obiekt 173, tj. w wersji w większym stopniu zunifikowanej z T-64A, uznano, że projekt należy zmodyfikować. W kolejnych prototypach (łącznie zbudowano 20 egzemplarzy) wprowadzono kolejną wersję silnika W-46 o tej samej mocy i – ostatecznie – wzmocniony układ jezdny z Obiektu 167. W 1970 r. powstał w ten sposób Obiekt 172M, który posiadał elementy czołgu T-64A, takie jak kadłub, zawieszenie, armata oraz podzespoły Obiektu 167 – automat załadowania, układ napędowy i jezdny. Po przeprowadzeniu, w następnym roku, cyklu testów zakładowych, Obiekt 172M porównano w 1972 r. w warunkach zbliżonych do bojowych z innym prototypowym wozem – Obiekt 219 Sp2 z biura konstrukcyjnego CKB-2 Leningradzkich Zakładów Kirowskich, późniejszym T-80 – oraz z czołgiem T-64A i stwierdzono, w datowanym na ten sam rok „Protokole z wojskowych badań 15-stu czołgów Obiekt 172M (…)”, że pojazd po dopracowaniu może być produkowany seryjnie. Próby obejmowały porównanie maszyn w trakcie długotrwałych przemarszów i zadań poligonowych, m.in. ogniowych i manewrowych. Z testowanych modeli zorganizowano zbiorczy batalion – po kompanii czołgów każdego typu.

T-72 4

Czołg T-72A.

Rozporządzeniem Komitetu Centralnego KPZR i Rady Ministrów ZSRR nr 554-172 z dnia 7 sierpnia 1973 r., czołg Obiekt 172M, nazwany Urał i standaryzowany jako T-72, został przyjęty na uzbrojenie Armii Czerwonej. Produkcja seryjna czołgów, w nieznacznie zmodyfikowanej wersji, ruszyła w zakładach UWZ jeszcze w lipcu 1973 r., w tym roku wyprodukowano jednak jedynie 30 maszyn. Pierwsza jednostka pancerna szczebla dywizji została wyposażona w pełni w T-72 w następnym roku. Produkcja T-72 trwała w UWZ od 1974 r. do 1992 r., a w Czelabińskiej Fabryce Traktorów od 1978 r. do 1990 r.

Produkcja i pierwsza modernizacja – T-72A

Mimo niezbędnego przygotowania i produkcja T-72 w Niżnym Tagile początkowo związana była z dużymi trudnościami, wynikającymi z nieprzygotowania fabryki do nowego wyrobu, niskiej kultury pracy i braku odpowiedniego oprzyrządowania, choć oficjalne źródła wskazują jedynie, że „Fabryka dostosowywała się do produkcji zmodyfikowanych T-64 i z tego względu przygotowanie do wytwarzania T-72 nie przebiegało planowo”. Przykładowo, zamówienie na 1974 r. obejmowało wyprodukowanie 440 sztuk, UWZ deklarowało 220 pojazdów, ale ilość posiadanych podzespołów i materiałów pozwalała na ukończenie maksymalnie 150 czołgów. Podjęto w związku z tym wielkie inwestycje w tagilskich zakładach, m.in. zakupiono kilka tysięcy urządzeń i narzędzi produkcyjnych, takich jak stanowiska do obróbki z ówczesnej Czechosłowacji, ale także z Japonii, Szwajcarii, czy RFN.

T-72 1

Czołgi T-72 w czasie pokazowych ćwiczeń w latach osiemdziesiątych.

Choć czołgi T-72 stanowić miały zasadnicze uzbrojenie związków taktycznych drugiego rzutu co powodowało, że były produkowane w znacznych ilościach, to ich ilość w linii nigdy nie zaspokoiła gigantycznych potrzeb. W 1989 r., czyli po 16 latach wytwarzania, liczba wozów dwóch zasadniczych odmian T-72A i T-72B, pozwalała wyposażyć w nie, według najbardziej wiarygodnych danych, 22 z 61 czynnych wówczas dywizji strzelców zmotoryzowanych armii sowieckiej oraz 12 z 28 dywizji czołgów. Pozostałe dywizje strzelców zmotoryzowanych były wyekwipowane w większości w T-80 – 17 dywizji, T-64 – 13 dywizji, T-62 – jedna dywizja i T-54/T-55 – osiem dywizji, natomiast w dywizjach czołgów pozostałych dziewięć było wyekwipowane w T-80, pięć – w T-64, a trzy miały wyposażenie mieszane, głównie czołgi T-55. Część pojazdów w różnym wieku i stanie technicznym była magazynowana jako rezerwa mobilizacyjna – sowieckie wojska lądowe po ogłoszeniu mobilizacji miały liczyć według danych na pierwszą połowę 1989 r. aż 197 dywizji strzelców zmotoryzowanych i 75 dywizji czołgów, z tego znaczna część wyekwipowanych w czołgi T-72. W 1991 r. według oficjalnych danych ZSRR miał 12000 czołgów T-72 wszystkich wersji, a w 2000 r. na stanie wojsk lądowych Federacji Rosyjskiej było jeszcze ponad 9000 czołgów tej rodziny, w tym zdecydowana większość w tzw. składach przechowywania techniki, w stanie niezdatnym do użytku bez remontu.

Czołg T-72 (Obiekt 172M) i jego wersje rozwojowe posiadają klasyczny układ konstrukcyjny kadłuba z przedziałem kierowania z przodu, bojowym w środku i napędowym z tyłu kadłuba. Kadłub T-72 jest spawany z płyt o następującej grubości – przednia górna płyta 205 mm, przednia dolna – 85 mm, boki – 70-80 mm, strop – 40 mm, dno – 10 mm, tył – 40 mm. Jedynie przednia górna płyta czołowa kadłuba wykonana została w technologii wielowarstwowej i składała się z warstw: 80 mm stali wysokiej twardości HHS, 105 mm podwójnej warstwy laminatu i 30 mm stali RHA. Wieża tej wersji T-72 była jednolicie odlewana ze stali RHA o grubości w przedniej części od 280 mm, w części bocznej-tylnej i stropowej miała grubość od 30 do 80 mm. Do otworów w stropie wieży przyspawane były płyty z wieżyczką dowódcy i włazem działonowego. Wnętrze przedziału kierowania i bojowego wyłożono wykładziną antyradiacyjną.

W pierwszej produkowanej seryjnie odmianie T-72 zamontowano dwunastocylindrowy wielopaliwowy silnik wysokoprężny W-46 o mocy 574 kW (780 KM) przy 2000 obr./min. ze sprężarką mechaniczną i rozrusznikiem-generatorem SG-10-1. Zbiorniki paliwa o pojemności 1400 litrów, z tego cztery wewnętrzne mieściły 705 litrów, pozostały zapas mieścił się w pięciu zbiornikach nadgąsienicowych, montowano również dodatkowe dwie beczki o łącznej pojemności 390 litrów. Układ przeniesienia napędu składał się z przekładni pośredniej oraz dwóch planetarnych skrzyń biegów przenoszących moc na dwie planetarne przekładnie boczne i koła napędowe. Przeniesienie mocy odbywało się mechanicznie, poprzez sterowane hydraulicznie skrzynie biegów o siedmiu biegach do przodu i jednym wstecznym, a każde przełożenie miało tzw. ustalony promień skrętu. Układ jezdny obejmował sześć par kół nośnych o średnicy 750 mm, zawieszonych na wahaczach i wałkach skrętnych (pierwsza, druga i szósta para kół nośnych miała obrotowe łopatkowe amortyzatory hydrauliczne), koła napędzające z tyłu i koła napinające z przodu. Pierwsza para kół bieżnych, przenosząca większe obciążenia w czasie jazdy w terenie, miała wzmocnioną konstrukcję zawieszenia. Gąsienice staliwne ze sworzniami metalowo-gumowymi o szerokości 580 mm, były podtrzymywane w górnym biegu przez trzy rolki. Napinanie gąsienic odbywało się mechanicznie z zewnątrz czołgu.

Stanowisko kierowcy T-72

Stanowisko kierowcy wczesnego T-72.

Uzbrojenie T-72 stanowiła gładkolufowa armata D-81T (2A26M2) kalibru 125 mm z zamkiem klinowym typu ślizgowego o długości lufy 44 kalibry. Lufa armaty była mocowana do komory zamkowej przy pomocy gwintu i posiadała przedmuchiwacz eżektorowy. Układ oporopowrotny składał się z pojedynczego opornika hydraulicznego umieszczonego z lewej dolnej strony nasady zamkowej i pneumatycznego powrotnika. Armata umieszczona była w kołysce o długości 870 mm, normalna długość drogi odrzutu wynosiła 270-320 mm, maksymalna 340 mm. Zakres położeń działa w elewacji wynosił od -6,25 stopnia do +13,75 stopnia przy włączonym stabilizatorze. Automat załadowania amunicji pozwalał na uzyskanie teoretycznej szybkostrzelności 8 strz./min., a w ręcznym trybie awaryjnym – 1-2 strz./min. Mechanizm załadowania pobierał ułożone poziomo naboje i ładunki miotające z obrotowego magazynu znajdującego się pod koszem wieży i dosyłał je do komory zamkowej. Ładowanie armaty odbywało się zawsze w tym samym położeniu kątowym działa w elewacji. Jednostka ognia do armaty wynosiła 39 nabojów rozdzielnego ładowania z ładunkiem miotającym ze spalającą się łuską, z tego 22 sztuki w automacie załadowania, a pozostałe w regałach amunicyjnych – 4 sztuki w wieży, a 13 sztuk w przedniej i środkowej części kadłuba.

Podstawowymi typami amunicji były nabój przeciwpancerny 3WBM-3 z pociskiem podkalibrowym 3BM-9 z rdzeniem stalowym, nabój 3WBM-6 z pociskiem podkalibrowym 3BM-12 z rdzeniem wolframowym, o przebijalności odpowiednio 245 i 280 mm stali RHA pod kątem 0 stopni z odległości 2000 m,  nabój 3WBK-7 z pociskiem kumulacyjnym 3BK-12 o przebijalności 420 mm stali RHA pod kątem 0 stopni, nabój 3WBK-10 z pociskiem kumulacyjnym 3BK-14 o przebijalności 450 mm stali RHA pod kątem 0 stopni, a także nabój 3WOF-22 z pociskiem odłamkowo-burzącym 3OF-19 lub nabój 3WOF-36 z pociskiem 3OF-26 tego samego typu. Warto dodać, że pocisk podkalibrowy z elementami prowadzącymi w lufie tworzy zespół pocisku oznaczany odrębnie, np. dla pocisku 3BM-9 jest to zespół 3BM-10. Do miotania pocisków wszystkich typów stosowano uniwersalne ładunki miotające 4Ż40. Kolejnym modelem amunicji przeciwpancernej był od 1972 r. nabój 3WBM-7 z pociskiem podkalibrowym 3BM-15 z rdzeniem wolframowym o przebijalności 310 mm stali RHA pod kątem 0 stopni z odległości 2000 m i nabój 3WBM-8 z pociskiem podkalibrowym 3BM-17 z rdzeniem wolframowym o przebijalności 310 mm stali RHA pod kątem 0 stopni z odległości 2000 m, wprowadzono także nowe uniwersalne ładunki miotające 4Ż52.

Stanowisko dowódcy T-72

Stanowisko dowódcy T-72. Z lewej widok z góry, z prawej widok ze stanowiska działonowego.

Elektrohydrauliczny system stabilizacji działa 2E28M Sireń, z przelicznikiem, układem żyroskopów oraz wykonawczym ze wzmacniaczami lampowymi, pozwalał na naprowadzanie armaty w trybie automatycznym z prędkościami od 0,05 stopnia/sekundę do 6 stopni/sekundę, przerzutowo – do 18 stopni/sekundę. Dryf układu był ustawiany ręcznie.

Dodatkowe uzbrojenie czołgu stanowił sprzężony z armatą karabin maszynowy 6P7 PKT kalibru 7,62 mm z zapasem 2000 nabojów oraz wielkokalibrowy karabin maszynowy 6P17 NSWT kalibru 12,7 mm na podstawie ZPU-72 z celownikiem K-10T i zapasem 300 nabojów. Użycie tej broni wymagało otwarcia włazu dowódcy.

Urządzenia celownicze działonowego obejmowały celownik dzienny TPD-2-49 o powiększeniu 8 razy z dalmierzem stereoskopowym i stabilizacją linii celowania w pionie oraz celownik nocny TPN-1-49 o powiększeniu 5,5 raza z reflektorem podczerwieni Ł-2AG Łuna i zasięgu obserwacji wyłącznie w trybie aktywnym do 800 m. Dodatkowo działonowy miał peryskop optyczny TNP-165A. Dowódca dysponował niestabilizowanym dzienno-nocnym przyrządem obserwacyjnym TKN-3 o powiększeniu 5 razy w dzień lub 4,2 w nocy z podświetlaczem OU-3GK i o zasięgu obserwacji nocnej w trybie aktywnym do 400 m, a także dwoma peryskopami TNPO-160. Kierowca posiadał z kolei peryskop TNPO-168W lub peryskop nocny TWNE-4B lub TWNE-4PA z kanałem aktywno-pasywnym z reflektorem FG-125 o zasięgu obserwacji 60-100 m w zależności od poziomu oświetlenia w nocy. Czołg był wyposażony w radiostację R-123M i telefon wewnętrzny R-124, żyrokompas GPK-59, a także system ochrony przed bronią masowego rażenia GO-27 z aparaturą hermetyzowania i filtrowentylacji oraz przeciwpożarową sterowanymi układem ZEC11-3 z czujnikami optycznymi i termicznymi. Dodatkowe wyposażenie inżynieryjne stanowił trał przeciwminowy KMT-6 lub lemiesz. System pokonywania przeszkód wodnych, stosowany na wszystkich czołgach rodziny T-72, pozwala na pokonywanie przeszkód wodnych o głębokości do 5 m i szerokości do 1000 m.

Dla T-72 przyjęto następujące normy eksploatacyjne (normy polskie): naprawy średnie co 7000-8000 km, naprawy główne co 13000-15000 km, remont konserwacyjny co 10 lat, resurs silnika W-46 – 2400 godzin.

Równolegle z produkcją T-72, która trwała w latach 1974-1975 wytwarzano czołgi dowódcze T-72K Urał-K (Obiekt 172M-K), różniące się jedynie dodatkową radiostacją R-130M, układem nawigacji zliczeniowej TNA-3 i agregatem AB-1. Z uwagi na zabudowanie dodatkowych urządzeń radiowych oraz zasilania zmniejszono zapas amunicji przechowywanej poza magazynem i jednostka ognia wynosiła 31 naboi.

Stanowisko działonowego T-72

Stanowisko działonowego T-72, z lewej celownik nocny TPN-3-49, z prawej – celownik dzienny TPD-K1.

Czołg T-72 w latach siedemdziesiątych był pojazdem uznanym za nowoczesny, choć w niektórych parametrach ustępujący konstrukcjom rodzimym i zachodnim. Z tego względu prawie od razu podjęto w UKBTM prace nad jego ulepszeniem. Już w 1971 r. w ramach pracy Bujboł powstał wariant Obiekt 172-2M. Cięższy o tonę pojazd miał wzmocniony pancerz przedniej części kadłuba i wieży, silnik W-46F o mocy 618 kW (840 KM), zwiększony do 45 nabojów zapas amunicji. Na kolejnych prototypach zamontowano nowych system celowniczy, tj. celownik dzienny TPD-K1, celownik nocny Buran-PA, i nową armatę 2A46 i stabilizator 2E42 Żasmin.

Natomiast w czołgach T-72 produkowanych w kolejnych latach lufę armaty 2A26M obudowano osłoną termiczną ze stopów lekkich. Działonowy otrzymał dodatkowy peryskop optyczny TNPA-65, dwa takie przyrządy zamontowano dodatkowo także w wieżyczce dowódcy. Wieże wozów produkowanych od 1977 r. posiadały komory wypełniane wypełniono ceramicznymi rdzeniami piaskowymi, tj. formami z piasku ceramicznego zbrojonymi prętami stalowymi, a kadłub – zmienione grubości warstw płyty czołowej kadłuba: 60 mm stali RHA, 105 mm tekstolitu szklanego i 50 mm stali RHA.

Kolejną, poważnie zmodyfikowaną wersją czołgu, był T-72A (Obiekt 176), opracowywany od 1976 r., który w latach 1979-1985 zastąpił poprzednika na liniach produkcyjnych. W T-72A wzmocniono opancerzenie kadłuba i wieży. Na przednią górną wielowarstwową płytę kadłuba, o łącznej grubości 215 mm i budowie analogicznej jak u poprzednika, nałożono dodatkowy pancerz o grubości 16 mm ze stali wysokiej twardości HHS. Górna część układu jezdnego chroniona był odchylanymi panelami z blachy stalowej o grubości 3 mm, które miały chronić przed ładunkami kumulacyjnymi, zastosowano także ekrany przeciwnapalmowe Soda. Wieża odlewana ze stali RHA, w części czołowo-bocznej, pomiędzy odlewem stalowym o grubości warstw 120 mm i 80 mm, zastosowano 80-mm komory, które wypełniono ceramicznymi rdzeniami piaskowymi, tj. formami z piasku ceramicznego zbrojonymi prętami stalowymi. W części bocznej-tylnej i stropowej wieża to odlew stalowy o grubości od 30 do 80 mm.

Zmodyfikowany silnik T-72A typu W-46-6 o tej samej mocy posiadał jednak dłuższy resurs i wyższą kulturę pracy. Zbiorniki paliwa posiadały łączną pojemność 1200 litrów, z tego wewnętrzne 705 litrów, dodatkowo stosowano dwie beczki o łącznej pojemności 395 litrów. Zwiększono także maksymalny skok wahaczy i amortyzatorów.

T-72A

Czołg T-72A.

Produkowane od 1981 r. czołgi T-72A posiadały nową armatę D-81TM (2A46-1) kalibru 125 mm, która w porównaniu ze starszymi wersjami 2A26M2 i 2A46 miała ulepszone układy mocowania i oporopowrotny – zamiast gwintu wprowadzono złącze bagnetowe, a w miejsce pojedynczego opornika zastosowano dwa, rozmieszczone symetrycznie względem osi lufy, co miało zniwelować schodzenie lufy armaty z linii celowania w czasie strzału. Kołyskę działa wydłużono do 1510 mm, a kąty ruchu działa w elewacji powiększono – od -5 do +15 stopni. Normalna długość drogi odrzutu wynosi 260-300 mm, maksymalna 310 mm. Modyfikacje te wpłynęły na zmniejszenie rozrzutu pocisków. Jednostka ognia wzrosła do 44 naboi, z tego połowa w automacie załadowania. Komplet amunicji został wzbogacony o nabój przeciwpancerny 3WBM-9 z pociskiem podkalibrowym 3BM-22 Zakołka z rdzeniem z wolframu o przebijalności 380 mm stali RHA pod kątem 0 stopni z odległości 2000 m, nabój 3WBK-7M z pociskiem kumulacyjnym 3BK-12M ze zmodyfikowanym zapalnikiem o przebijalności 400 mm stali RHA pod kątem 0 stopni i nabój 3WBK-10M z pociskiem kumulacyjnym 3BK-14M o przebijalności około 450 mm stali RHA pod kątem 0 stopni – w obu wprowadzono nowy typ wkładki kumulacyjnej – a także nabój 3WBK-16 z pociskiem kumulacyjnym 3BK-18 Nadieżda-K, a następnie 3WBK16M z pociskiem 3BK-18M, przebijającymi odpowiednio 500 i 550 mm stali stali RHA pod kątem 0 stopni.

Kolejną zmianą w stosunku do T-72, zwiększającą możliwości bojowe nowej odmiany, było zastosowanie nowych przyrządów celowniczych działonowego – dziennego TPD-K1 o powiększeniu 8 razy z dalmierzem laserowym i stabilizacją linii celowania w pionie oraz nocnego TPN-3-49 z reflektorem Ł-4A Łuna-4 o zasięgu w trybie aktywnym 1300 m i pasywnym 500 m. Pozostawiono niestabilizowany dzienno-nocny przyrząd obserwacyjny dowódcy TKN-3 z reflektorem podczerwieni OU-3GK. Wprowadzono analogowy przelicznik balistyczny armaty ?. W czasie walki w nocy nie jest w praktyce możliwe wykorzystanie systemu kierowania ogniem, co jednak, z uwagi na ograniczony zasięg skutecznej obserwacji, nie ma większego znaczenia. Od 1982 r. na wozach montowano system celowniczy 1A40, który następnie, w zmodyfikowanej wersji, był montowany w opisanej poniżej odmianie T-72B (często w sowieckiej terminologii określenie „system kierowania ogniem” ma węższe znaczenie niż „kompleks kierowania ogniem czołgu” – ten pierwszy składa się z kilku urządzeń celowniczych, które wraz z podsystemami stabilizacji, przeliczeniowym tworzą kompleks kierowania ogniem). Ponadto, w T-72A po raz pierwszy zastosowano wyrzutnie 902A Tucza z granatami dymnymi 3D6, mocowane po obu stronach części czołowej wieży. W pierwszej połowie lat osiemdziesiątych wprowadzono także nowe naboje przeciwpancerne do armaty 2A46 oznaczone 3WBM-11 z pociskiem podkalibrowym 3BM-26 Nadieżda z rdzeniem z wolframu o penetracji do 410 mm stali RHA pod kątem 0 stopni z dystansu 2000 m i 3WBM-12 z pociskiem podkalibrowym 3BM-29 Nadfil-2 z rdzeniem z zubożonego uranu o penetracji do 430 mm stali RHA pod kątem 0 stopni z dystansu 2000 m, a także nabój 3WBK-17 i 3WBK-17B z pociskiem kumulacyjnym w odmianach 3BK-21 i 3BK-21B przebijających 520-550 mm stali RHA pod kątem 0 stopni. Mają one silniejsze ładunki miotające 4Ż63 do wszystkich typów nabojów.

Amunicja 2A46 T-72 2

Amunicja do armaty 2A46 kalibru 125 mm.

Odmiana dowódcza czołgu nosiła oznaczenie T-72AK (Obiekt 176K) i charakteryzowała się dodatkową radiostacją R-130M, układem nawigacji zliczeniowej TNA-3 i agregatem AB-1. Jednostka ognia liczyła 36 naboi.

Łącznie w latach 1973-1983 wyprodukowano, zgodnie z danymi rosyjskimi, około 12000 czołgów T-72 i T-72A w dwóch ośrodkach – Uralskiej Fabryce Wagonów z Niżnym Tagile oraz Czelabińskiej Fabryce Traktorów w Czelabińsku.

Czołg T-72B i pochodne

W 1981 r. rozpoczęto prace nad kolejną modernizacją pojazdu, Obiekt 184, który po standaryzowaniu w produkcji został oznaczony T-72B i wszedł do produkcji w 1984 r. Zmiany opancerzenia obejmowały zmianę konstrukcji przedniej górnej części kadłuba oraz pancerza specjalnego wieży. Płyta kadłubowa o łącznej grubości 215 mm składa się z dziewięciu warstw: 60 mm stali RHA, 15 mm luki powietrznej, 15 mm stali HHS, 15 mm luki powietrznej, 15 mm stali HHS, 15 mm luki powietrznej, 15 mm stali HHS, 15 mm luki powietrznej i 50 mm stali RHA. W kolejnych seriach T-72B wprowadzono jeszcze inną konstrukcję płyty czołowej kadłuba: 60 mm stali RHA, 10 mm luki powietrznej, 10 mm stali HHS, 10 mm gumy, 10 mm stali HHS, 10 mm luki powietrznej, 20 mm stali HHS, 10 mm gumy, 20 mm stali HHS, 10 mm luki powietrznej, 50 mm stali RHA, a łączna grubość tego jedenastowarstwowego elementu wynosi 220 mm. Połączone warstwy stali HHS i gumy pancerza czołowego kadłuba spełniały rolę niewybuchowego pancerza reaktywnego Non Explosive Reactive Armor (NERA).

T-72B 2

Czołg T-72B.

Wieża czołgu T-72B ma konstrukcję odlewaną, ale jej najbardziej narażone na ostrzał czołowe i boczne sektory posiadają komory z pancerzem specjalnym. Pomiędzy odlewem konstrukcji wieży o grubości 120 mm od zewnątrz i 80 mm od wewnątrz, znajduje się komora z 20 skośnymi w stosunku do pionu modułami pancerza NERA o grubości 30 mm każdy, składającymi się z 20-mm stali RHA, 6-mm gumy i 3-mm stali HHS, ułożonymi w odległości 22 mm od siebie oraz płyta kończąca układ pancerza specjalnego ze stali HHS o grubości 45 mm. W T-72B zastosowano wykładziny antyradiacyjne: zewnętrzną na pancerzu (tzw. nadboj) oraz wewnętrzną (podboj) w przedziale kierowcy i w wieży – miała ona również spełniać funkcję przeciwodłamkową.

Wprowadzono także tzw. dynamiczną ochronę pancerną, czyli panele pancerza reaktywnego 4S20 Kontakt-1, które w założeniu zmniejszają możliwość penetracji pancerza zasadniczego przez pojedyncze głowice kumulacyjne. Ilość modułów Explosive Reactive Armor (ERA) Kontakt-1 wynosiła 227 sztuk – 61 na kadłubie, 96 na ekranach burtowych i 70 na wieży.

T-72B posiada wzmocniony silnik W-84-1 o mocy 618 kW (840 KM) przy 2000 obr./min., zwiększenie mocy zrealizowano poprzez zwiększenie ilości podawanego paliwa i wprowadzenie nowej sprężarki mechanicznej, natomiast układ przeniesienia napędu pozostał bez większych zmian. W-84-1 montowano również w ostatnich seriach T-72 z 1984 r. Wewnętrzne zbiorniki paliwa T-72B posiadają łączną pojemność 705 litrów, zewnętrzne 495 litrów, dodatkowo stosuje się dwie beczki po 275 litrów każda. W zawieszeniu zastosowano wzmocnione wałki skrętne i amortyzatory, które miały zapewnić większą stabilność podczas jazdy w terenie i w czasie prowadzenia ognia.

W czołgu zamontowano kolejny raz zmodyfikowaną armatę 2A46M, a następnie 2A46M-1 kalibru 125 mm. Zmiany w technologii produkcji lufy i zamka skutkują zwiększeniem dopuszczalnego ciśnienia w komorze nabojowej, dlatego też armata może strzelać nowymi typami amunicji przeciwpancernej z mocniejszym ładunkiem miotającym. Nowy elektrohydrauliczny stabilizator uzbrojenia 2E42-2 Żasmin zapewniać ma lepsze i stabilniejsze prowadzenie uzbrojenia głównego – dysponuje prędkościami naprowadzania od 0,07 stopnia/s do 6 stopni/s w trybie automatycznym, a przerzutowo – od 16 do 24 stopni/s.

Wieża T-72B 1

Wieża czołgu T-72B. Zdjęta część kaset pancerza reaktywnego Kontakt-1.

Jednostkę ognia zwiększono do 45 naboi, ilość amunicji w automacie załadowania pozostała bez zmian. Z uwagi na awaryjność automatu załadowania w pierwszych odmianach czołgu, w wersji T-72B – oprócz modyfikacji urządzenia – wprowadzono awaryjny mechaniczny awaryjny układ obrotowego magazynu z pociskami i ładunkami miotającymi. Amunicja podkalibrowa jest reprezentowana przez nabój 3WBM-13 z pociskiem podkalibrowym z rdzeniem uranowym 3BM-32 Want i nabój 3WBM-17 z pociskiem z rdzeniem wolframowym 3BM-42 Mango, pierwszy o przebijalności 500 mm, drugi 450 mm stali RHA ustawionej pod kątem 0 stopni z odległości 2000 m. Amunicja wielozadaniowa to nabój 3WBK-21 z pociskiem kumulacyjnym 3BK-25 przebijającym 550 mm stali RHA pod kątem 0 stopni. Od końca lat osiemdziesiątych stosowany jest również nowy nabój 3WBK-25 z pociskiem kumulacyjnym 3BK-29M Brejk z głowicą tandemową o przebijalności 650 mm stali RHA za osłoną reaktywną. Wszystkie te naboje mają nowe ładunki miotające 4Ż63.

Z armaty T-72B można także wystrzeliwać przeciwpancerne pociski rakietowe kompleksu 9K120 Swir. Nabój z pociskiem rakietowym M119 Refleks nosi oznaczenie 3UBK-14. Czas załadowania rakiety z ładunkiem miotającym do komory nabojowej wynosi 8 sekund, a teoretyczna szybkostrzelność 3 pociski/min. Do wyrzucania rakiet z lufy armaty stosuje się ładunek 9Ch949 w miejsce ładunku miotającego klasycznych pocisków. Układ kierowania uzbrojeniem rakietowym jest oznaczony 9S515. Rakieta 9M119 i jej wersje rozwojowe jest prowadzona półautomatycznie, w kodowanej wiązce laserowej emitowanej przez celownik działonowego i ma zasięg w przedziale 75 m do 4000 m oraz prędkość marszową około 330 m/s. Głowica kumulacyjna 9N142 ma zapewniać przebijalność 650 mm stali RHA przy kącie trafienia 0 stopni. Naprowadzanie rakiety jest możliwe w czasie postoju czołgu lub z przystanków i w granicach granicznych kątów elewacji uzbrojenia od -5 do +15 stopni. Czas przejścia systemu Swir w reżim gotowości do otwarcia ognia wynosi 2-3 minuty.

Kompleks celowniczy czołgu T-72B nosi oznaczenie 1A40-1 i składa się z celownika dzienno-nocnego działonowego 1K13 Nieman z torem dziennym z przyrządem TPD-K1 o powiększeniu 8 razy i torem nocnym z przyrządem TPN-3-49 z noktowizorem aktywno-pasywnym o powiększeniu 5,6 raza oraz dalmierzem laserowym (emiterem) 9S831, służącym zarówno do pomiaru odległości do przelicznika balistycznego armaty, jak i naprowadzania pocisków rakietowych systemu 9K120 Swir. Zasięg widzenia Niemana wynosi w nocy 500 m w trybie pasywnym i 1200 m – w trybie aktywnym, z użyciem reflektora podczerwieni Ł-4A. Dane o celu są automatycznie przekazywane do układu naprowadzania rakiet 9S515, a także wprowadzane do celownika, który samoczynnie przesuwa znak celowniczy. Dodatkowo działonowy ma peryskop TNP-165A i peryskop TNPA-65. Dowódca zachował niestabilizowany dzienno-nocny przyrząd obserwacyjny TKN-3 Kristałł-PA o powiększeniu 5 razy w dzień i 4,2 raza w nocy z podświetlaczem OU-3GKM i o zasięgu obserwacji nocnej w trybie aktywnym do 400 m, umieszczony w obrotowej wieżyczce wraz z dwoma peryskopami TNPO-160 i dwoma TNPA-65. Kierowca dysponuje peryskopem TNPO-168W lub peryskopem nocnym TWNE-4B albo TWNE-4PA z kanałem aktywno-pasywnym z reflektorem FG-125 o zasięgu obserwacji 60-100 m w zależności od poziomu oświetlenia w nocy.

Czołg jest wyposażony w układ łączności Abzac, czyli radiostację R-173, nadajnik R-173P, telefon wewnętrzny R-174 i blok filtrów antenowych. W skład aparatury dodatkowej wchodzi także żyrokompas GPK-59, system ochrony przed bronią masowego rażenia GO-27 z aparaturą hermetyzowania i filtrowentylacji oraz przeciwpożarową sterowanymi układem ZEC11-3. Ochronę pojazdu uzupełnia wyrzutnia 902B Tucza dla ośmiu granatów dymnych 3D6M i przeciwnapalmowa Soda. T-72B może być również wyposażony w trały przeciwminowe KMT-6 lub KMT-7, albo lemiesz. Polepszenie jakości obsługi polowej pojazdów, w tym przede wszystkim systemu kierowania ogniem mają zapewnić wprowadzone od 1987 r. dodatkowe pojazdy techniczno-warsztatowe S01-M01 z aparaturami kontrolno-pomiarowymi 9W913 i 9W940 dla celownika 1K13. Przebieg międzyobsługowy T-72B określany jest na 1600 km, a całkowity międzyremontowy – na 3300 km.

T-72B M1989

T-72B wzór 1989. Widoczne panele pancerza reaktywnego Kontakt-5 na płycie czołowej kadłuba i bokach przedniej części wieży. Na stropie wieży płytki pancerza reaktywnego chroniącego nowego typu, a nad jarzmem armaty – kasety pancerza.

Ostatnie wersje produkcyjne T-72, oznaczane wzór 1989, posiadają zmieniony pancerz przedni – po raz kolejny zmieniono konstrukcję górnej płyty czołowej kadłuba: 5 mm stali RHA, 5 mm warstwa gumy, 3 mm stali RHA, 19 mm luka powietrzna, 3 mm stali RHA, 5 mm warstwa gumy, 60 mm stali HHS, 10 mm warstwy antyradiacyjnej i 50 mm stali RHA. Mimo, że teoretycznie grubość łączna pozostała na tym samym poziomie, tj. 215 mm, to struktura osłony miała dać odporność rzędu około 600 mm przeciw amunicji podkalibrowej i 650 mm przeciw amunicji kumulacyjnej.

Pancerz reaktywny T-72B wzór 1989 to odmiana 4S22 Kontakt-5, którego działanie według twórców z instytutu NII Stali było uzależnione od skuteczności zasadniczej osłony i typu zagrożenia. Według danych rosyjskich Kontakt-5 ma zapewniać dodatkową osłonę odpowiadającą 100-120 mm stali RHA przeciw pociskom podkalibrowym lub odpowiadającą 500-600 mm stali RHA przeciw głowicom kumulacyjnym. Z kolei niektóre źródła podają wartość redukcji możliwości penetracyjnych pocisków podkalibrowych przez Kontakt-5 o około 20%, zaś głowic kumulacyjnych o około 60%. Na przedniej górnej części wozu zamontowano 48 kaset, a na wieży osiem modułów zawierających po pięć kaset. Dodatkowo na stropie wieży umieszczono 21 mniejszych kaset, mających chronić przez subamunicją artyleryjską.  

T-72 T-72A T-72B
Oznaczenie Obiekt 172M Obiekt 176 Obiekt 184
Rok 1973 1979 1985
Masa bojowa 41 ton 41,5 tony 44,5 tony
Silnik W-46 W-46-6 W-84M
Układ przeniesienia napędu Mechaniczny Mechaniczny Mechaniczny
Pancerz reaktywny 4S20 Kontakt-1
Armata 2A26M2 2A46-1 (2A46M) 2A46M/2A46M-1
Układ stabilizacji 2E28M 2E28M 2E42-2
System rakietowy 9K120 Swir
Sprzężony karabin maszynowy 6P7 PKT 6P7 PKT 6P7K PKTM
Wielkokalibrowy karabin maszynowy 6P17 NSW (ZPU-72) 6P17 NSW 6P17 NSW
Kompleks kierowania ogniem (1A40)  1A40-1
System kierowania ogniem 1K13
Celownik dzienny działonowego TPD-2-49 TPD-K1 TPD-K1
Celownik nocny działonowego TPN-1-49 TPN-3-49 1K13-49
Peryskopy działonowego TNP-165A (TNPA-65) TNP-165A + TNPA-65 TNP-165A + TNPA-65
Przyrząd obserwacyjny dowódcy TKN-1 TKN-3 TKN-3W
Peryskopy dowódcy TNP-160 (TNPA-65) TNP-160 + TNPA-65 TNP-160 + TNPA-65
Peryskopy kierowcy TNPO-168W/TWNE-4B TNPO-168W/TWNE-4B TNPO-168W/TWNE-4B/PA
Wyrzutnie granatów dymnych 902A 902B
System ppoż. ZEC11-3 ZEC11-3 ZEC11-3
System ochrony przed bronią ABC GO-27 GO-27 GO-27
Radiostacja R-123M R-123M R-173P
System łączności wewnętrznej R-124 R-124 R-174
System nawigacji GPK-59 GPK-59 GPK-59

Pojazdy wytwarzane były również w wersji dowódczej T-72BK (Obiekt 184-1K) z dodatkową radiostacją R-130M, układem nawigacji TNA-3 i agregatem AB-1. W 1987 r. opracowano natomiast modyfikację standardowego Obiekt 184, pod oznaczeniem T-72B1 (Obiekt 184-1), która nie posiada układu kierowania pociskami rakietowymi Swir. Wszystkie warianty czołgu Obiekt 184 były wytwarzane od 1985 r. do 1992 r.

Elementy T-72B wykorzystano także w ostatnich seriach produkcyjnych poprzedniej wersji – czołgi oznaczone T-72AW (Obiekt 176) były produkowane w latach 1984-1985. Posiadają silnik W-84-1 i pancerz reaktywny 4S20 Kontakt-1 – podobnie jak w T-72B liczący 227 elementów, jednak odmiennie usytuowanych z uwagi na inną aranżację oprzyrządowania na wieży, pojazdy posiadały bowiem kadłuby, wieże i elementy układu kierowania ogniem tożsame z opisaną powyżej wersją T-72A.

Według danych rosyjskich w latach 1984-1992 wyprodukowano w UWZ i CzTZ około 10500 czołgów T-72AW i T-72B.

Pierwsza rosyjska głęboka modernizacja – T-72BA

Od 1992 r., w związku z brakiem większych zamówień na nowe pojazdy, czyli T-90, zakłady UWZ prowadziły remonty pojazdów T-72B i T-72B1, połączone z wymianą silnika na W-84MS. W latach 1992-2000 wyremontowano jednak relatywnie niewielką część parku tych pojazdów. Wspomniane prace remontowe i modernizacyjne nie zwiększały w sposób istotny walorów bojowych wozu. Już zatem w 1993 r. w UBKTM ukończono projekt zmodernizowanego czołgu w trzech wariantach, z których najbogatszy miał pancerz reaktywny 4S22 Kontakt-5 (Kontakt-W), ulepszony system rakietowy 9K119 Refleks, kompleks kierowania ogniem 1A45, sterowany z wnętrza wozu wielkokalibrowy karabin maszynowy 6P49 Kord i moduł samoobrony TSzU-1 Sztora-1. Nie został on jednak zaakceptowany z uwagi na cenę. Ostatecznie natomiast projekt T-72BA w oznaczanym fabrycznie, jako „idealny”, wariancie, posiadał wzmocniony dwunastocylindrowy silnik wysokoprężny W-92S2 o mocy 736 kW (1000 KM) przy 2000 obr./min., w którym wprowadzono sprężarkę napędzaną gazami spalinowymi i odpowiednio wzmocniono układ przeniesienia napędu, w tym przekładnie pośrednią i skrzynie biegów, który jednak nadal nie jest demontowany jako całość. Odpowiednie modyfikacje, w tym wprowadzenie szybkozłączy, pozwoliły jednak, w ocenie producenta, skrócić czas wymiany jednostki napędowej do 3,5 godziny. Również systemy chłodzenia silnika i oleju zostały zmodyfikowane pod kątem większej wydajności.

T-72BA T-72B2 T-72B3 T-72B3M
Oznaczenie Obiekt 184A Obiekt 184M Obiekt 184M-3 Obiekt 184M-4
Rok 2000 2006 2010 2014
Silnik W-92S2 (W-84MS) W-92S2 W-92S2 (W-84-1) W-92S2F
Układ przeniesienia mocy Mechaniczny Mechaniczny Mechaniczny Mechaniczny
Pancerz reaktywny 4S22 Kontakt-5 4S24 Relikt 4S22 Kontakt-5 4S22 Kontakt-5
Armata 2A46M-1 2A46M-5 2A46M-5 2A46M-5
Układ stabilizacji 2E42-4 2E42-4 2E42-4 2E42-4
System rakietowy 9K119 Refleks 9K119 Refleks 9K119 Refleks 9K119 Refleks
Sprzężony karabin maszynowy 6P7K PKTM 6P7K PKTM 6P7K PKTM 6P7K PKTM
Wielkokalibrowy karabin maszynowy 6P49 Kord 6P49 Kord 6P49 Kord 6P49 Kord
System kierowania ogniem 1A40-1M/M2 Kalina 1A40-4 Kalina
Celownik dzienny działonowego 1K13-49 + PŁ-1 PNM Sosna-U PNM Sosna-U PNM Sosna-U
Celownik nocny działonowego 1K13-49 + PŁ-1 PNM Sosna-U + PŁ-1 PNM Sosna-U PNM Sosna-U
Peryskopy działonowego TNP-165A + TNPA-65 TNP-165A + TNPA-65 TNP-165A + TNPA-65 TNP-165A + TNPA-65
Przyrząd obserwacyjny dowódcy TKN-3MK PNK Sokolnyj Głaz  TKN-3M PN PAN Sokolnyj Głaz
Peryskopy dowódcy TNP-165A TNP-165A TNP-165A TNP-165A
Peryskopy kierowcy TNPO-168W/TWN-5 TNPO-168W/TWN-5 TNPO-168W/TWN-5 TNPO-168W/TWN-5
System ochrony pojazdu TSzU-1 Sztora-1
Wyrzutnie granatów dymnych 902B 902B 902B 902B
System ppoż. ZEC13-1 ZEC13-1 ZEC13-1 ZEC13-1
System ochrony przed bronią ABC GO-27
Radiostacja R-173P R-163-25U R-163-25U R-163-25U-2
System łączności wewnętrznej R-174 R-163-UP R-163-UP R-163-UP
System nawigacji GPK-59

Z braku środków finansowych dopiero w 1998 r. rozpoczęto prace remontowo-modernizacyjne na eksploatowanych czołgach T-72, T-72A, T-72B i T-72B1 z użyciem wspomnianych elementów. Pojazdy przy okazji remontów otrzymywały pancerz reaktywny 4S22 Kontakt-W2, wzmocnienia przedniej części dna kadłuba, podwieszane do stopu siedziska kierowcy, silnik W-92S2, ulepszony system kierowania ogniem 1A40 z czujnikiem DWE-BS oraz peryskop nocny kierowcy TWN-5 ze wzmacniaczem światła szczątkowego, o zasięgu 180 m. Układ napędowy z silnikiem W-92S2 stosowano jednak tylko w 2003 r., problemy z wydajnością produkcji wzmocnionych jednostek napędowych, spowodowały, że w kolejnych seriach modernizacji powrócono do W-84MS.

W-84MS W-92S2

Silnik W-84MS z T-72B, z prawej wersja W-92S2 stanowiąca napęd najnowszych modernizacji czołgu.

Wymieniono układ stabilizacji na model 2E42-4, od 2000 r. pojazdy otrzymywały także ulepszony system celowniczy 1A40-1M z mikroprocesorowym przelicznikiem balistycznym 1W217 i czujnikiem meteorologicznym DWE-BS z automatycznie lub półautomatycznie wprowadzanymi danymi o położeniu czołgu i danymi meteorologicznymi, z możliwością ich prezentacji w okularze przyrządu obserwacyjnego dowódcy. Podświetlanie w reżimie aktywnym miał zapewniać reflektor (oświetlacz) laserowy PŁ-1. Nocny celownik działonowego 1K13-49 i kompleks rakietowy 9K120 Swir zostały przystosowane do współpracy z nowymi rakietami 9M119M Inwar-M oraz 9M119-M1 Inwar-M1 o zasięgu w przedziale od 100 do 5000 m i prędkości średniej około 330 m/s. Pierwsza, tj. 9M119M ma głowicę kumulacyjną o przebijalności 700 mm stali RHA, a 9M119-M1 głowicę tandemową o przebijalności 850 mm stali RHA za osłoną reaktywną. Dowódca otrzymał przyrząd obserwacyjny TKN-3MK z pasywno-aktywnym torem nocnym z nowym przetwornikiem obrazu o powiększeniu 5 razy w dzień i 3 razy w nocy oraz zasięgu widzenia 500 m.

Automat załadowania i magazyny amunicyjne w kadłubie osłonięto panelami opancerzenia, które miały częściowo chronić amunicję przed strumieniem kumulacyjnym i odłamkami. Właz kierowcy miał mieć możliwość awaryjnego otwierania z zewnątrz wozu. Poza tym zwiększono ochronę przeciwminową przedniej dolnej części kadłuba i dna pojazdu, a wnętrze kadłuba i wieży wyłożono ekranami z tworzywa balistycznego. Kierowca otrzymał podwieszane do stropu kadłuba siedzisko, a przy tym wprowadzono elementy wzmacniające dno kadłuba w przedniej części. Układ zawieszenia i gąsienice zunifikowano z czołgiem T-90S. Wprowadzono system przeciwpożarowy ZEC13-1 Inej z układem wytwarzania aerozolu Doping-2BT. Bez zmian pozostał system wyrzutni granatów dymnych 902B, system ochrony przed bronią masowego rażenia GO-27 z aparaturą hermetyzowania i filtrowentylacji, dodatkowe wyposażenie inżynieryjne. Wóz planowano wyposażyć również w system maskowania w różnych spektrach Nakidka, w postaci specjalnych pokrowców na kadłub i wieżę.

T-72BA

Czołg T-72BA z pancerzem reaktywnym Kontakt-1.

Po przeprowadzeniu prób i modyfikacjach, modernizacja „idealna” została standaryzowana w 2000 r. W przypadku modernizowanych T-72B czołg miał oznaczenie T-72BA (Obiekt 184A), natomiast jeśli wersją bazową był T-72B1 – symbol T-72B1A (Obiekt 184A1). Prace miały na celu także ujednolicenie wyposażenia i tym samym możliwości czołgów, choć z danych UWZ wynika, że już w 1999 r. na modyfikowanych T-72B stosowano nowe rozwiązania zawieszenia Obiektu 184A, a z kolei w 2000 r. modernizowano pojazdy zachowując stary układ napędowy. System kierowania ogniem poddano opisanej modyfikacji, nie wprowadzono natomiast, wbrew założeniom, modyfikacji armaty i systemu załadowania oraz opancerzenia – zarówno integralnego, jak i reaktywnego. Według danych rosyjskich do remontu i modernizacji wybierano pojazdy z różnych serii, stosowano także „składaki”, tj. pojazdy posiadające kadłuby i wieże z różnych pojazdów. W wozach modernizowanych po 2000 roku system 1A40 był modernizowany do standardu 1A40-1M i otrzymywał cyfrowy przelicznik balistyczny. Umożliwiono też, poprzez celownik 1K13-49 naprowadzanie ppk 9M119M, natomiast po 2005 roku montowano trzeci standard systemu kierowania ogniem – 1A40-M2, w którym wprowadzono nową bazę elementową, w tym w po raz kolejny ulepszony dzienno-nocny celownik działonowego 1K13-49 z podświetlaczem PŁ-1, jednak te ostatnie nie były szerzej stosowane i najczęściej zachowywano stare reflektory podczerwieni OU-3GKM i Ł-4A.

W wozach wymieniano tez radiostacje na nowe R-173 (?) R-133P oraz R-174. Armata 2A46M pozostała bez zmian ale co istotne wymieniano system stabilizacji na nowy 2E42-4. Od 1998 do 2006 r. zmodernizowano łącznie maksymalnie 750 czołgów T-72BA i T-72BA1.

T-72B2 Rogatka – najlepszy zmodernizowany czołg Rosji

Dalszy rozwój pakietu modernizacyjnego w Niżnym Tagile doprowadził do powstania gruntownie przebudowanego pojazdu. Prace zainicjowano jeszcze w latach dziewięćdziesiątych, jako zadanie badawczo-rozwojowe Rogatka-1, a czołg otrzymał oznaczenie fabryczne Obiekt 184M – w wojsku znany był pod symbolem T-72B2. Prace oficjalnie zainicjowano w 2000 r., prototyp ukończono w 2005 r., a po raz pierwszy pojazd pokazano publicznie w 2006 r. Zmiany w konstrukcji kadłuba i wieży, oprócz zastosowanych w T-72BA, obejmowały m.in. wzmocnienie ochrony pancernej osłoną reaktywną nowej generacji – ERA typu 4S24 Relikt. Zastosowano także dodatkowy fabryczny pancerz prętowy, tzw. „klatkę”, a dno kadłuba otrzymało dodatkowe panele wzmacniające ochronę przeciwminową. Pojazd miał zamontowany silnik W-92S2 o mocy 736 kW (1000 KM) z automatycznym sterowaniem przekładaniami i zmienionym układem przeniesienia napędu oraz modyfikacjami zmniejszającymi sygnaturę termiczną wozu. Wprowadzono tożsame z czołgiem T-90 elementy systemu zawieszenia.

T-72B2 Rogatka

Prototyp czołgu T-72B2 Rogatka.

T-72B2 otrzymał armatę D-81M5 (2A46M-5), standaryzowaną w 2005 r., w której lufa jest sztywniejsza niż u poprzedniczek, wymieniono także na nowe łożyska w po raz kolejny zmodyfikowanej kołysce działa. Poza tym planowano zabudować nowszy automat załadowania z T-90 o wydłużonych kasetach amunicyjnych, umożliwiający używanie najnowszych nabojów przeciwpancernych, 3WBM22 z pociskiem podkalibrowym 3BM59 Swiniec-1 i 3WBM23 z pociskiem 3BM60 Swiniec-2, a także najnowszych nabojów kumulacyjnych i odłamkowo-burzących oraz pocisków rakietowych rodziny Inwar.

Natomiast jeśli chodzi o kompleks kierowania ogniem podjęto decyzję o zaniechaniu kolejnych modyfikacji znanego z T-90 modelu 1A45T Irtysz-T, stanowiącego rozwinięcie systemu 1A45 Irtysz z czołgu T-80 i zastosowaniu nowego opracowania. Współpraca z białoruskim przemysłem zbrojeniowym zaowocowała powstaniem nowego systemu kierowania ogniem Kalina, choć według oficjalnych informacji przy jego konstruowaniu korzystano głównie z doświadczeń rosyjskich zdobytych w czasie realizacji projektów Rogatka-1 i Ramka-99.

T-72B2 Rogatka 2

T-72B2 Rogatka, dobrze widoczne pokrycie Nakidka.

Kalina składa się z celownika działonowego PNM Sosna-U i przyrządu obserwacyjno-celowniczego dowódcy PK PAN Sokolnyj Głaz, monitorów dowódcy i działonowego, cyfrowego komputera balistycznego i czujników: meteorologicznego DW-E, temperatury ładunku miotającego ? i pochylenia czopów armaty, a także układ pomiaru ugięcia lufy UUI-1. PNM Sosna-U to zintegrowany stabilizowany w obu płaszczynach celownik z kanałami optycznym i telewizyjnym o powiększeniu odpowiednio 12 razy i 4 razy oraz termowizyjnym z kamerą Catherine-FC o powiększeniu 4 razy. Sosna-U posiadała także dalmierz laserowy i moduł naprowadzania rakiet. Pozostawiono, jako rezerwowy, celownik dzienny TPD-K1. PK PAN Sokolnyj Głaz ma takie same podzespoły, jak Sosna-U i jest obrotowy oraz stabilizowany w obu płaszczyznach. Oba przyrządy posiadają moduły automatycznego śledzenia celów ASC, a obraz z PK PAN może być wyświetlany na monitorach załogi. Pozostawiono także dzienno-nocny przyrząd obserwacyjny dowódcy TKN-3MK. Z kolei kierowca otrzymał trójkanałowy dzienno-nocny przyrząd obserwacyjny TWN-10.

Rogatka-1 posiadał także kompleks samoobrony TSzU-1M Sztora-1M z dwoma promiennikami zakłócającymi, promiennikami zakłócającymi OTSzU-1-7, czterema czujnikami opromieniowania laserem TSzU-1-1 i TSzU-1-11 oraz 8 wyrzutniami 902W dla granatów dymnych 3D6M lub aerozolowych 3D17, pulpity sterowania systemem Sztora-1 znajdowały się na stanowisku dowódcy czołgu. Rogatka miał także system przeciwpożarowy ZEC13-1 Inej o czasie reakcji do 0,15 s oraz agregat prądotwórczy AP-18E1Ż umożliwiający działanie najważniejszych układów, w tym systemu kierowania ogniem, bez uruchamiania jednostki napędowej. Czołg, oprócz klasycznych urządzeń inżynieryjnych, jak lemiesz, czy trały przeciwminowe, posiadał również zabudowany pod przednią częścią kadłuba elektromagnetyczny system przeciwminowy SEMZ-23.

Celownik PNM Sosna-U

T-72B3. Celownik działonowego PNM Sosna-U i monitor termowizora

Próby Rogatki przeprowadzono w latach 2005-2006 – uznano jednak, że jest to zbyt kosztowna modernizacja starego T-72B i w rezultacie skupiono się na zamawianiu fabrycznie nowych T-90 oraz mniej kosztownej modernizacji używanych już czołgów.

T-72B3 – standardowy i ulepszony

Zbyt wysoka cena T-72B2 Rogatka spowodowała, że rosyjskie siły zbrojne wybrały znacznie prostszy wariant modernizacji, oznaczony T-72B3 (Obiekt 184M-3), który zakłady w Niżnym Tagile przygotowały w latach 2010-2011. Pozostawiono bez zmian kadłub pojazdu oraz układ przeniesienia mocy, jedynie w układzie sterowania zastosowano wolant kierowcy (w niektórych seriach). Zamontowano także silnik W-92S2, jednak zwiększenie mocy jednostki napędowej o ponad 160 KM, nie przekłada się na podwyższenie mobilności pojazdu z uwagi na pozostawienie starego układu przeniesienia mocy oraz zawieszenia. Na części modyfikowanych wozów nie zamontowano mocniejszego silnika, pozostawiając wyremontowany diesel W-84-1. Możliwe było także zastosowanie nowych elementów zawieszenia z T-90, tej modyfikacji również nie wprowadzono do 2014 r., pojazdy mają natomiast nowe gąsienice. T-72B3 posiada armatę 2A46M-5 ze stabilizatorem 2A42-4 Żasmin, a także kompleks kierowania ogniem Kalina bez przyrządu dowódcy Sokolnyj Głaz, w zamian zmodernizowano przyrząd dowódcy TKN-3MK i wprowadzono monitor dowódcy wyświetlający obraz z termowizora. Pozostawiono także układ celowniczy 1A40-4 z celownikiem działonowego 1K13-49, który jest systemem awaryjnym. Wprowadzono także, w ostatnich seriach, modyfikacje auomatu załadowania, pozwalające na stosowanie dłuższej amunicji podkalibrowej. Ogółem w latach 2012-2014 zmodernizowano około 750 czołgów do standardu T-72B3.

T-72B3 1

Czołg T-72B3.

W 2014 r. ukończono natomiast udoskonalony ewolucyjny wariant T-72B3, z systemem kierowania ogniem uzupełnionym o panoramiczny przyrząd obserwacyjno-celowniczym dowódcy Sokolnyj Głaz z torem nocnym ze wzmacniaczem światła szczątkowego lub kamerą termowizyjną. Pojazd posiada również tylną kamerę manewrową, z monitorem w przedziale kierowcy. Manewrowość pojazdu zwiększyć się ma poprzez zblokowanie z układem przeniesienia napędu silnika W-92S2F, po raz kolejny wzmocnionego do 831 kW (1130 KM) oraz wprowadzenie automatycznego sterowania przekładniami.

Prototyp, określany jako T-72B3M (Obiekt 184M-4), ma być docelową wersją modernizacji T-72B w najbliższych latach. W 2015 r. miało być zmodernizowane do 300 wozów do standardu T-72B3M.

Copyright © Redakcja Militarium

Chiński bojowy wóz piechoty WN-12

W ostatnich dniach kwietnia 2014 r. ujawniono kolejny chiński bojowy wóz piechoty, który jest ewolucją dotychczas również mało znanych, ale intensywnie rozwijanych pojazdów gąsienicowych – ZBD-97 i WZ-502G.

Chińskie siły zbrojne dysponują obecnie kilkoma gąsienicowymi pojazdami piechoty. Podstawowy, Typ 86, jest bezlicencyjną kopią powstałego jeszcze w czasach ZSRR wozu BMP-1. Produkcja tego pojazdu w Chinach rozpoczęła się na początku lat dziewięćdziesiątych i do zakończenia montażu wyprodukowano około 1000 sztuk. W stosunku do wielkości wojsk lądowych Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej jest to liczba relatywnie niewielka.

Po rozpadzie ZSRR testowano w Państwie Środka najnowsze wówczas i szeroko promowane na świecie bojowe wozy piechoty BMP-3, ale w 1998 r. kupiono w Rosji licencję jedynie na wieżę Bachcza z 100-mm niskociśnieniową armatą 2A70, działkiem 2A42 kal. 30 mm i karabinem maszynowym kal. 7,62 mm. Główne uzbrojenie Bachczy może strzelać przeciwpancernymi pociskami rakietowymi 9M117 kierowanymi laserowo. Prawdopodobnie z uwagi na koszty i skomplikowanie konstrukcji nie zdecydowano się na nabycie praw do całego BMP-3 i rozpoczęto prace nad własnymi gąsienicowymi platformami bazowymi. Ujawniono je w 2004 r. – pojazd w wersji bojowego wozu piechoty oznaczony ZBD-97 i w 2007 r. – pojazd bazowy oznaczony WZ-502. Na bazie obu maszyn zbudowano co najmniej kilkanaście pojazdów z różnym uzbrojeniem i wyposażeniem. ZBD-97, którego innym oznaczeniem jest ZBD-04, był bazą między innymi dla haubicy samobieżnej SH-03 kal. 122 mm i bojowego wozu desantowego ZBD-05, z kolei WZ-502 stał się podstawą dla bojowego wozu piechoty, rakietowego niszczyciela czołgów, bojowego wozu rozpoznawczego, czy pojazdów walki elektronicznej.

Chiński bwp WN-12

Zdjęcie z prób nowego chińskiego bojowego wozu piechoty WN-12.

W 2013 r. pojawiły się pierwsze informacje o nowym pojeździe, którego zdjęcia upubliczniono niedawno. Wóz jest oznaczony WN-12 (VN-12) lub Typ 04A, sugeruje się też, że jest to konstrukcja powstała na potrzeby oferty eksportowej. O ile ZBD-04 i WZ-502 mają podobne kształty kadłuba, o tyle nowy pojazd ma inną jego konfigurację. Kadłub jest znacznie większy i inaczej ukształtowany – przednie płyty kadłuba są połączone ze sobą pod innymi kątami niż we wspomnianych wozach, boczne płyty są natomiast nachylone – nie było tego rozwiązania w ZBD-04 czy WZ-502. Z tyłu kadłuba nowy pojazd posiada jednoskrzydłowe drzwi do przedziału desantowego i dwa duże pojemniki na wyposażenie dodatkowe lub generator zasilający wóz na postoju. W burtach znajdują się po trzy otwory obserwacyjne – w tym jeden przed wieżą, a pod nim zamykany klapą spory otwór strzelniczy (ZBD-04 mają tylko po jednym otworze obserwacyjnym z wykrojonym pod nim niewielkim otworem strzelniczym). Właz kierowcy ma prostopadłościenny kształt i jest otwierany na lewą stronę.

Układ jezdny jest przykryty panelami pancernymi, nie można zatem ocenić, czy jest to kopia rozwiązań ZBD-04 – widoczne są jedynie koła nośne (sześć par), napędowe z przodu i napinające z tyłu, a gąsienice są dużo szersze niż u wspomnianych poprzedników. Wieża jest wyższa niż produkowana w Chinach odmiana rosyjskiej Bachczy i posiada dwa włazy. Uzbrojenie stanowi armata kalibru 30 mm, prawdopodobnie licencyjna rosyjska 2A72, karabin maszynowy i wyrzutnia pocisków przeciwpancernych kierowanych przewodowo HJ-73.

Copyright © Redakcja Militarium