Archiwum kategorii: Okręty

W drodze do ORP Kaszub – polskie projekty okrętów zop w latach 1960-1972

Na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych ub. wieku polskie biura konstrukcyjne okrętów, funkcjonujące przy zakładach przemysłu stoczniowego, były już na tyle doświadczonymi podmiotami, że mogły rozpocząć opracowywanie dużych jednostek bojowych. W pierwszej kolejności rozpoczęto projektowanie jednostek do zwalczania okrętów podwodnych, z relatywnie silnym uzbrojeniem artyleryjskim, wyrzutniami rakietowych bomb głębinowych i stacjami hydrolokacyjnymi. Pracami w tym zakresie zajęło się Centralne Biuro Konstrukcji Okrętowych nr 2 (CBKO-2). Wiązało się to z faktem, że podmiot ten otrzymał w 1951 r. z ZSRR do adaptacji dokumentację dozorowca projektu 50 Riga, budowanego w dużych seriach na sowieckich pochylniach. Marynarka Wojenna miała PRL otrzymać serię zmodyfikowanych okrętów tego typu, ostatecznie nie zdecydowano jednak o rozpoczęciu licencyjnej budowy jednostek obcej konstrukcji.

W 1959 r. rozpoczęto natomiast prace koncepcyjne nad okrętami klasy korweta – w nomenklaturze Układu Warszawskiego dużymi ścigaczami okrętów podwodnych. Do 1962 r. CBKO-2 przedstawiło kilkanaście projektów okrętów zrealizowanych pod kierownictwem inż. Jerzego Zubrzyckiego – o numerach 603, 603.1, 603.2, 605.1, 605.2, 605.3, 606, 607, 608, 609, 610 i 611 – o wyporności w granicach od 300 do 700 ton, uzbrojonych w zestawy artyleryjskie oraz wyrzutnie rakietowych bomb głębinowych, torpedy oraz zrzutnie grawitacyjnych bomb głębinowych lub tory minowe dla zapasowych torped albo min. Projekty te były w dużym stopniu zunifikowane.

605.2

605.3

606

607

Wyporność standard

216 ton

298 ton

410 ton

420 ton

Długość

41,96 m

49,01 m

54,2 m

54,2 m

Szerokość

6,08 m

6,99 m

7,9 m

7,9 m

Zanurzenie

2 m

2,12 m

2,8 m

2,3 m

Uzbrojenie

2 x 2M-3

4 x RBU-1200

2 x AK-230

2 x RBU-2500

12 x BB-1

2 x AK-230

2 x RBU-2500

12 x BB-1

2 x AK-230

2 x RBU-2500

2 x wt

12 x BB-1

Wyposażenie

1 x Uragan

1 x MG-11

1 x MR-104

1 x MG-11

1 x MR-104

1 x GS-572

1 x MR-104

1 x GS-572

Napęd

3 x 40D

2 x 40D

1 x TM-1

2 x 40D

1 x TM-1

2 x 40D

1 x TM-1

Prędkość

27 węzłów

30 węzłów

28 węzłów

26,5 węzła

Zasięg

1100 Mm

Autonom.

7 dni

Załoga

22 osoby

Jednostki oznaczone numerami 605.3, 606 i 607, o wyporności od 300 do 400 ton, planowano uzbroić w dwa zestawy artyleryjskie AK-230 z dwoma armatami kalibru 30 mm i radarem kierowania ogniem MR-104 Ryś, dwa miotacze rakietowych bomb głębinowych – pięciorurowe RBU-1200 Uragan z zestawem kierowania ogniem lub 16-rurowe RBU-2500 Smiercz – oraz dwie zrzutnie po sześć klasycznych bomb głębinowych BB-1.

Okręt zop 605

Koncepcja dużego ścigacza okrętów podwodnych projektu 605.

Okręty większe, tj. projekty 608, 609 i 611, o wyporności od 500 do 770 ton, planowano wyposażyć w dwulufowy system ZIF-31B kalibru 57 mm, dwie wyrzutnie RBU-2500, dwie wyrzutnie torped i 12 bomb głębinowych BB-1. Najciekawsza była koncepcja małej fregaty projektu 610 o wyporności 750 ton, z uzbrojeniem w postaci wyrzutni rakiet przeciwlotniczych, dwóch zestawów AK-230 z radarami MR-104 Ryś, dwóch miotaczy RBU-2500 i dwóch tub torpedowych. Wszystkie okręty, , miały posiadać stację hydrolokacyjną GS-572, poza projektem oznaczonym 605.3, na którym planowano instalację urządzenia hydrolokacyjnego MG-11.

608

609

610

611

Wyporność standard

500 ton

520 ton

750 ton

770 ton

Długość

60 m

61,2 m

66,2 m

66,2 m

Szerokość

8,6 m

8,6 m

9,7 m

9,7 m

Zanurzenie

2,3 m

2,4 m

2,8 m

2,9 m

Uzbrojenie

2 x ZIF-31B

2 x RBU-2500

2 x wt

12 x BB-1

2 x ZIF-31B

2 x RBU-2500

2 x wt

12 x BB-1

1 x Osa-M

2 x AK-230

2 x RBU-2500

2 x wt

1 x ZIF-31B

2 x AK-230

2 x RBU-2500

2 x wt

Wyposażenie

1 x MR-104

1 x GS-572

1 x MR-104

1 x GS-572

1 x 4R33

1 x MR-104

1 x GS-572

1 x MR-104

1 x GS-572

Napęd

2 x 40D

1 x TM-1

2 x 40D

1 x TM-1

2 x 40D

2 x TM-1

2 x 40D

2 x TM-1

Prędkość

24 węzły

28 węzłów

31 węzłów

30,5 węzła

Zasięg

2000 Mm

Autonom.

10 dni

Załoga

Siłownia „dużych ścigaczy okrętów podwodnych” projektów 605.3, 606, 607 i 608 miała składać się z dwóch sowieckich silników wysokoprężnych 40D o mocy po 1840 kW (2500 KM) i turbiny TM-1 polskiej konstrukcji o mocy 4560 kW (6200 KM), co miało pozwalać na osiągniecie obliczeniowej prędkości maksymalnej od 24 do 30 węzłów – w zależności od wielkości jednostki. Okręty projektów 610 i 611, czyli tzw. małe fregaty, miały mieć zestaw dwóch silników 40D i dwóch turbin TM-1 i – zgodnie z wyliczeniami – powinny osiągać prędkość do 34 węzłów.

Okręt zop 608

Koncepcja dużego ścigacza okrętów podwodnych projektu 608.

Po analizie tych projektów przez Dowództwo Marynarki Wojennej zostały one odrzucone, jako nie spełniające wymogów efektywności koszt-efekt. Wobec faktu, że pod koniec lat sześćdziesiątych MW pozostała jedynie z ośmioma przestarzałymi już wówczas dużymi ścigaczami okrętów podwodnych projektu 122bis Kronsztad, rozpoczęto prace zmierzające do szybkiego pozyskania jednostek mniejszych oraz tańszych i na bazie patrolowców projektu 912, zbudowano dość szybko osiem ścigaczy projektu 912M. Jednocześnie rozpoczęto opracowywanie koncepcji okrętów większych, klasy korweta-fregata, o silniejszym uzbrojeniu i nowocześniejszym wyposażeniu.

Okręt zop 611

Koncepcja małej fregaty do zwalczania okrętów podwodnych projektu 611.

W 1969 r. w CKBO-2 opracowano, pod kierownictwem inż. Zubrzyckiego, modele dozorowców projektów 618 i 619, które jednak nie zyskały akceptacji szefostwa floty, jednak w 1970 r. zdecydowano o kontynuowaniu prac nad rozwojem koncepcji oznaczonej pierwszym numerem. Projekty 618 i 619 miały silne uzbrojenie artyleryjskie – dwie zdwojone armaty AK-276 kalibru 76 mm  z radarem MR-103 Bars – oraz cztery miotacze RBU-2500 Smiercz, potrójną wyrzutnię torped kalibru 533 mm i zrzutnie bomb głębinowych, a różniły się praktycznie jedynie koncepcją siłowni.

618

618M

619

Wyporność standard

912 ton

Długość

98,35 m

82,1 m

93,05 m

Szerokość

11,14 m

10,35 m

Zanurzenie

3,37 m

3,06 m

Uzbrojenie

2 x AK-276

4 x RBU-2500

3 x wt

12 x BB-1

1 x Osa-M

1 x AK-725

2 x ZU-23-2

2 x RBU-6000

4 x wt

12 x BB-1

2 x AK-276

4 x RBU-2500

3 x wt

12 x BB-1

Wyposażenie

1 x MR-105

1 x 4R33

1 x MR-103

1 x MR-105

Napęd

4 x 40D

2 x TM-1

4 x 16AVS25

2 x 68B

Prędkość

28,5 węzła

Zasięg

2000 Mm

Autonom.

10 dni

Załoga

72 osoby

W 1971 r. Ośrodek Badawczy Marynarki Wojennej rozpoczął analizę wymagań taktyczno-technicznych i projektowanie koncepcyjne dużej jednostki do zwalczania okrętów podwodnych, oznaczonej numerem 618M. Przygotowany w 1972 r. projekt przedstawiał okręt o wyporności około 900 ton, uzbrojony w zestaw przeciwlotniczy 4K33 Osa-M z systemem kierowania 4R33, zdwojoną armatę AK-725 kalibru 57 mm z radarem kierowania ogniem MR-103, dwa zestawy przeciwlotnicze ZU-23-2M kalibru 23 mm, poczwórną wyrzutnię torped kalibru 533 mm, dwa 12-rurowe miotacze RBU-6000 Smiercz-2 z systemem kierowania Burja i dwie zrzutnie grawitacyjnych bomb głębinowych. Napęd, w postaci czterech silników 16AVS25 o mocy po 2942 kW (4000 KM), miał dawać prędkość 28,5 węzła.

620.1

620.2

620.3

620.3/1

620.4

Wyporność standard

928 ton

904 tony

814 ton

740 ton

710 ton

Długość

80 m

82,1 m

74,8 m

74,8 m

71,5 m

Szerokość

Zanurzenie

Uzbrojenie

1 x AK-725

1 x ZU-23-2

2 x RBU-2500

2 x wt

1 x AK-725

2 x ZU-23-2

2 x RBU-2500

2 x wt

1 x AK-725

2 x ZU-23-2

2 x RBU-6000

2 x wt

1 x AK-725

2 x ZU-23-2

2 x RBU-6000

2 x wt

1 x AK-725

2 x AK-230

2 x RBU-6000

2 x wt

Wyposażenie

MR-103

MR-103

MR-103

MR-103

2 x MR-104

Napęd

2 x 16AVS25

2 x TM-1

4 x 16AVS25

2 x 68B

3 x M504B

3 x 16AVS25

Prędkość

34 węzły

29,4 węzła

28,7 węzła

29,2 węzła

28 węzłów

Zasięg

2000 Mm

Autonom.

10 dni

Załoga

75 osób

Koncepcja okrętu projektu 619 stała się podstawą do rozpoczęcia w 1972 r. prac nad ostateczną wersją dozorowca oznaczoną numerem projektu 620. Ośrodek Badawczy Marynarki Wojennej opracował do maja 1973 r. pięć wariantów jednostki – 620.1, 620.2, 620.3, 620.3/1 i 620.4. Poszczególne projekty okrętów uwzględniały możliwości oraz uwarunkowania bojowego wykorzystania okrętów, dobór dostępnego wyposażenia i uzbrojenia, szczególnie importowanego z ZSRR (w tym trudności w pozyskaniu np. przeciwlotniczych systemów rakietowych) oraz rodzaju napędu pozwalającego uzyskać odpowiednie osiągi wymagane dla jednostki przeciwpodwodnej.

Copyright © Redakcja Militarium/Rys. Tomasz Grotnik

Polskie okręty wsparcia ogniowego projektu 768 Orłosęp i okręty dowodzenia desantem projektu 769 Jarząbek

Przyjęte do służby w latach 1989-1991 nowe okręty desantowe polskiej Marynarki Wojennej projektu 767 Brzegówka (zwane również typem Lublin), planowane jako następcy jednostek projektu 770 i 771, nie otrzymały – wzorem swoich poprzedników – artyleryjskich wyrzutni rakietowych, służących do obezwładniania brzegowych sił przeciwnika w miejscu lądowania własnych pododdziałów. W czasie ich projektowania uznano, że powstaną dedykowane okręty rakietowo-artyleryjskie przeznaczone do ogniowego wsparcia zespołów lądowania. Koncepcja okrętu tego typu została zaakceptowana również z uwagi na to, że nowe desantowce nie posiadały innego niż przeciwlotnicze – zatem służące jedynie do samoobrony – uzbrojenia artyleryjskiego i wymagały osłony przed atakiem lekkich sił nawodnych i lotnictwa szturmowego przeciwnika.

W 1984 r. rozpoczęto analizy dotyczące możliwości zaprojektowania i zbudowania w Polsce okrętów wsparcia ogniowego. Projekt otrzymał numer 768 i kryptonim Orłosęp. W pierwszej fazie dokonać miano analizy przedprojektowej i zbadać, czy krajowymi siłami jest możliwe zbudowanie okrętu o takim przeznaczeniu. Szefostwo Techniki Morskiej Głównego Inspektoratu Techniki Ministerstwa Obrony Narodowej zleciło przeprowadzenie prac Centrum Techniki Morskiej (CTM), które w 1985 r. opracowało dane wyjściowe do sformułowania wstępnych wymagań taktyczno-technicznych dla okrętu, określiło możliwości budowy jednostki w oparciu o rozwiązania konstrukcyjne okrętu desantowego projektu 767, opracowało zakres rozwiązań technicznych i zdefiniowało parametry taktyczno-techniczne, a także określiło sposób realizacji i warunki związanych z budową jednostek oraz sposób zabezpieczenia środków finansowych na projektowanie i budowę Orłosępów – przy założeniu wykonania w latach 1990-1995 czterech okrętów projektu 768.

Okręt wsparcia ogniowego Orłosęp miał służyć do ogniowego przygotowania operacji desantowych, wsparcia rakietowo-artyleryjskiego wojsk pierwszego i kolejnych rzutów desantu na brzegu, osłony okrętów zgrupowania desantowego w czasie przejścia morzem oraz w czasie postoju na kotwicowiskach i w rejonach ześrodkowania.

Wynikiem prac CTM była dokumentacja nowego okrętu, bazującego na projekcie jednostek desantowych typu 767. Z uwagi na fakt, że projekt desantowca dopiero powstawał i nie był znany nawet docelowy kształt kadłuba, przygotowano warianty jednostki wsparcia ogniowego, opierając się na danych pozyskanych z biura projektowego Stoczni Północnej, która miała zbudować prototypowy okręt projektu 767. Orłosęp miał być w maksymalnym stopniu zunifikowany z jednostką desantową, np. w zakresie kadłubów, jednak w toku prac odmienna funkcja projektowanego okrętu wymusiła tak dalekie zmiany w konstrukcji, że wysoki poziom unifikacji konstrukcji był wątpliwy. W związku z tym, po konsultacji z Szefostwem Techniki Morskiej, CTM opracowało pięć nowych wariantów projektu.

Okręt desantowy Toruń projektu 767

Okręt desantowy ORP Toruń projektu 767 Brzegówka – dwanaście tego typu jednostek wraz z czterema okrętami wsparcia ogniowego projektu 768 Orłosęp i pojedynczym okrętem dowodzenia projektu 769 Jarząbek, miało stanowić jeden z rzutów desantowych Marynarki Wojennej PRL.

Warianty I, II i VI miały mieć kadłub projektu 767, propozycja oznaczona numerem III została opracowana na bazie kadłuba projektu 620/1, czyli dozorowca Kaszub, a warianty IV i V na kadłubie projektu oznaczonego 2231, który miał być podstawą seryjnych dozorowców, a w wersji zmodyfikowanej – proponowany był dla okrętu rozpoznania radioelektronicznego projektu 866 Podróżniczek, następcy jednostek projektu 863. Wszystkie warianty miały mieć zamiast uzbrojenia i wyposażenia importowanego z ZSRR, główne systemy wyprodukowane w polskim przemyśle zbrojeniowym – opracowane przez polskich specjalistów lub produkowane na bazie umów licencyjnych.

Jednostka projektu 768 Orłosęp została zaplanowana do operowania w warunkach hydrometeorologicznych Bałtyku i Morza Północnego, kadłub był bez wzmocnień przeciwlodowych. Pływanie powinno być możliwe w każdych warunkach pogodowych, a użycie uzbrojenia do stanu morza 5. Projekt zakładał niezatapialność w przypadku zalania dwóch przedziałów. Konstrukcja kadłuba miała charakteryzować się wzdłużnym lub mieszanym systemem wiązań, a w celu minimalizacji masy okrętu materiałem konstrukcyjnym powinna być stal o podwyższonej wytrzymałości. Z tego samego materiału miała być również trójpokładowa nadbudówka z poprzecznym systemem wiązań. Użycie stali zamiast aluminium było spowodowane trudnościami konstrukcyjnymi i technologicznymi obróbki stopów tego ostatniego metalu, doświadczeniami konfliktów zbrojnych ostatnich lat, przede wszystkim wojny o Falklandy w 1982 r. oraz niewielkim zyskiem masowym, który dawało użycie stopów aluminium. Oszczędności masowe miało przynieść natomiast wykorzystanie odpowiednio lekkich i wytrzymałych materiałów wykończeniowych, np. izolacyjnych, podłogowych. Poza tym, w przeciwieństwie do okrętów projektu 767, jednostki miały być opancerzone – zakładano ochronę panelami stali pancernej o kilkunastomilimetrowej grubości stanowisk dowodzenia, pomieszczeń łączności, magazynów uzbrojenia i komór amunicyjnych.

Uzbrojenie główne jednostek projektu 768 miały stanowić artyleryjskie wyrzutnie rakietowe MS-73 (A-215) Grad-M kalibru 122 mm o zasięgu do 20 km, kierowane przez system PS-73 Groza i dalmierz laserowy DWU-2. Każda wyrzutnia MS-73 miała podkadłubowy magazyn amunicyjny z zapasem 160 pocisków i zmechanizowany układ załadowania. Wyrzutnie Grad-M z osłonami przeciwogniowymi miały być zamontowane w dziobowej części kadłuba. Obsługę wyrzutni i magazynów amunicyjnych umożliwiać miał korytarz pod pokładem głównym okrętu. Projekty II, V i VI bazowały na koncepcji modyfikacji wyrzutni MS-73, polegającej na zwiększeniu ilości rakiet w bębnach amunicyjnych – do 320 lub 400 sztuk na wyrzutnię. Pozwalałoby to zmniejszenie liczby samych wyrzutni przy założeniu takiej samej jednostki ognia (640, 800 lub 640 sztuk pocisków rakietowych).

Okręty wsparcia 768-1

Rysunki koncepcyjne okrętu projektu 768 Orłosęp – od góry warianty I, II i VI.

Na okrętach miała być także zamontowana armata AK-176 kalibru 76 mm z zapasem 152 sztuk amunicji i dwa zestawy AK-630 z sześciolufowymi armatami kalibru 30 mm z zapasem 6000 sztuk amunicji. W wariantach I, II i VI wszystkie systemy artyleryjskie powinny być umieszczone na nadbudówce – AK-176 z przodu konstrukcji, obie AK-630 z tyłu, w wersji III armata średniego kalibru miała znajdować się na dziobie przed wyrzutniami MS-73, a w wariantach IV i V – przed nadbudówką na podwyższeniu. Do obrony przeciwlotniczej planowano także dwie czteroprowadnicowe wyrzutnie Fasta-4M dla zestawów rakietowych 9K32M Strzała-2M. Planowano system zakłócający złożony z dwóch ruchomych 24-rurowych wyrzutni Przepiórka i sześciu 32-rurowych wyrzutni Derkacz – obie kalibru 70 mm – dla granatów dipolowych i termicznych, a także sześć świec dymnych MDSz. Poza tym na okręcie miały znaleźć się magazyny dodatkowej amunicji artyleryjskiej (315 sztuk nabojów kalibru 76 mm, 4000 sztuk nabojów kalibru 30 mm) i rakiet (16 sztuk Strzała-2M, 432 sztuki pocisków zakłócających). Okręt planowano wyposażyć w układ przyjmowania amunicji i zapasów w morzu.

Wyposażenie radioelektroniczne i obserwacyjne miało składać się z radaru obserwacji ogólnej NUR-25, radaru kierowania ogniem MR-123/176 Wympieł-AME, radarów nawigacyjnych SRN-7453 Nogat, SRN-443XTA, systemu walki elektronicznej MP-405E, układów swój-obcy IFF Nichrom-RR i Nikiel-K, dwóch radionamierników Pirs-1M i AD-2 lub Gałs, ARC-1404 oraz dwóch wizjerów elektrooptycznych OWNC. Do łączności z innymi okrętami oraz pododdziałami desantowymi po wyokrętowaniu Orłosępy miały dysponować nadajnikiem R-632, dwoma odbiornikami R-680-J, odbiornikiem szerokopasmowym EKD 315, dwoma radiostacjami RR-3909, radiostacją R-625, radiostacją RS6115 Brzęczka, dwoma radiostacjami R-123, dwoma radiotelefonami FM 3307, pięcioma radiotelefonami FM K-2, dwoma urządzeniami utajniającymi T-612, urządzeniem telegrafii R-069, odbiornikiem alarmowym AA-1212 i odbiornikiem nasłuchowym ON-1204. Planowano zainstalować na okrętach opracowywany system wsparcia dowodzenia MW o nazwie Łeba.

768/I

768/II

768/III

768/IV

768/V

768/VI

Wyporność pełna

1627 ton

1500 ton

1360 ton

1477 ton

1480 ton

1458 ton

Długość

84,10 m

84,10 m

82,30 m

83,0 m

83,0 m

84,10 m

Szerokość

10,80 m

10,80 m

10,0 m

11,0 m

11,0 m

10,80 m

Zanurzenie

2,44 m

2,38 m

3,3 m

3,28 m

3,3 m

2,18 m

Uzbrojenie

5 x MS-73

1 x AK-176

2 x AK-630

2 x Fasta-4M

2 x Przepiórka

6 x Derkacz

3 x MS-73

1 x AK-176

2 x AK-630

2 x Fasta-4M

2 x Przepiórka

6 x Derkacz

3 x MS-73

1 x AK-176

2 x AK-630

2 x Fasta-4M

2 x Przepiórka

6 x Derkacz

4 x MS-73

1 x AK-176

2 x AK-630

2 x Fasta-4M

2 x Przepiórka

6 x Derkacz

3 x MS-73

1 x AK-176

2 x AK-630

2 x Fasta-4M

2 x Przepiórka

6 x Derkacz

2 x MS-73

1 x AK-176

2 x AK-630

2 x Fasta-4M

2 x Przepiórka

6 x Derkacz

Wyposażenie

1 x NUR-25

1 x MR-123/176

1 x SRN-7453

1 x SRN-443XTA

1 x MP-405E

1 x Nichrom-RR

1x

Nikiel-K

1 x PS-73

1 x DWU-2

1 x NUR-25

1 x MR-123/176

1 x SRN-7453

1 x SRN-443XTA

1 x MP-405E

1 x Nichrom-RR

1x

Nikiel-K

1 x PS-73

1 x DWU-2

1 x NUR-25

1 x MR-123/176

1 x SRN-7453

1 x SRN-443XTA

1 x MP-405E

1 x Nichrom-RR

1x

Nikiel-K

1 x PS-73

1 x DWU-2

1 x NUR-25 1 x MR-123/176

1 x SRN-7453

1 x SRN-443XTA

1 x MP-405E

1 x Nichrom-RR

1x

Nikiel-K

1 x PS-73

1 x DWU-2

1 x NUR-25

1 x MR-123/176

1 x SRN-7453

1 x SRN-443XTA

1 x MP-405E

1 x Nichrom-RR

1x

Nikiel-K

1 x PS-73

1 x DWU-2

1 x NUR-25

1 x MR-123/176

1 x SRN-7453

1 x SRN-443XTA

1 x MP-405E

1 x Nichrom-RR

1x

Nikiel-K

1 x PS-73

1 x DWU-2

Napęd

3 x 8AT25LD

3 x 8AT25LD

2 x 16ATV15/30

2 x 16ATV15/30

2 x 16ATV15/30

3 x 6AT25LD

Prędkość

17 węzłów

17,2 węzła

21,6 węzła

20,5 węzła

20,5 węzła

16,5 węzła

Zasięg

2000 Mm

2000 Mm

2000 Mm

2000 Mm

2000 Mm

2000 Mm

Autonom.

10 dni

10 dni

10 dni

10 dni

10 dni

10 dni

Załoga

72 osoby + 6 osób sztabu

70 osób + 6 osób sztabu

68 osób + 6 osób sztabu

70 osób + 6 osób sztabu

70 osób + 6 osób sztabu

68 osób + 6 osób sztabu

Jak wspomniano, zdecydowana większość zespołów, agregatów i urządzeń jednostki miała zostać zbudowana w Polsce, dotyczyć to miało także uzbrojenia. W kraju miały być budowane na licencji pod kryptonimem Orzechówka armaty AK-176 i ich radary kierowania ogniem MR-123/176 Wympieł-AME – pod nazwą Hełmiatka, a także artyleryjskie wyrzutnie rakietowe MS-73 Grad-M kalibru 122 mm z systemem załadowania. Te ostatnie planowano zmodyfikować zwiększyć zapas amunicji i zamontować krajowe dalmierze elektrooptyczny i laserowy oraz przelicznik wypracowujący dane do strzelania na podstawie danych z tych urządzeń.

Układ napędowy okrętu zależał od wersji kadłuba – warianty I, II miały mieć po trzy ośmiocylindrowe silniki wysokoprężne Sulzer-Cegielski 8ATL25D o mocy 1760 kW (2390 KM) pracujące na trzy wały ze śrubami o skoku stałym. Siłownia dwuprzedziałowa, z jednym silnikiem w pierwszym przedziale i dwoma w drugim. Dwa stery wypornościowe obracane miały być elektrohydraulicznym mechanizmem sterowym. Zasilanie w energię elektryczną miały zapewniać trzy systemy prądotwórcze 3 x 400 kVa/50Hz umieszczone w przedziałach maszynowych. Na jednostce zamontowany miał być także pomocniczy kocioł parowy na paliwo płynne o wydajności około 400 kg pary na godzinę. Wariant II dzięki mniejszej wyporności miał osiągać większą szybkość. Wariant III, zakładający wykorzystanie projektu kadłuba dozorowca projektu 620/1, miał mieć dwa silniki diesla 16ATV25/30 o mocy po 3520 kW (4780 KM), pracujące na dwa wały ze śrubami, umieszczone w jednym przedziale – w drugim miałyby znaleźć się trzy zespoły prądotwórcze. Inny kształt kadłuba i jego mniejsza szerokość oraz duża liczba anten systemów radioelektronicznych, wpływające na stateczność poprzeczną, wymuszały natomiast zmniejszenie liczby wyrzutni MS-73 do trzech i ustawienie armaty AK-176 na dziobie. Warianty IV i V zakładały wykorzystanie takiej samej siłowni dwuwałowej, ale w poszerzonym kadłubie dozorowca 2231, co umożliwiło zwiększenie liczby wyrzutni Grad-M do czterech. Ostatni, szósty wariant był powrotem do kadłuba okrętu projektu 767 z silnikami 6AT25LD o mocy po 1320 kW (1800 KM) i tylko dwoma wyrzutniami rakietowymi, ale z wymaganym zapasem pocisków (800 sztuk). Wadą propozycji z mniejszą liczbą wyrzutni rakietowych była słabsza salwa burtowa.

Okręty wsparcia 768-2

Rysunki koncepcyjne okrętu projektu 768 – od góry warianty III, IV i V.

Jeszcze w 1985 r. szacowano, że projekt koncepcyjny jednostki zostanie sporządzony w 1986 r., w następnym roku projekt wstępny, a w latach 1988-1989 projekt techniczny i roboczy we współpracy z Biurem Projektowo-Konstrukcyjno-Technologicznym Stoczni Północnej. Budowa prototypu miała nastąpić w latach 1990-1991, a cała seria powinna wejść do służby do 1995 r. Czas służby okrętów projektu 768 miał wynosić 20 lat.

Pojedynczą jednostką o innej funkcji miał być natomiast okręt dowodzenia desantem projektu 769 Jarząbek, który miał być następcą jednostki projektu 776, z rozszerzonym w stosunku do poprzednika zakresem zadań.

769

Wyporność pełna

2500 ton

Długość

90,00 m

Szerokość

12,50 m

Zanurzenie

2,80 m

Uzbrojenie

1 x AK-176

2 x AK-630

2 x Wróbel-II

1 x Przepiórka

6 x Derkacz

Wyposażenie

1 x NUR-25

1 x MR-123/176

1 x MP-405E

1 x Nichrom-RR

Napęd

3 x 16ATV25D

Prędkość

20 węzłów

Zasięg

2000 Mm

Autonom.

10 dni

Załoga

80 osób + 90 osób sztabu

Proponowany okręt miał pełnić bowiem funkcję centrum dowodzenia zespołami okrętów w czasie planowanej operacji desantowej i w czasie innych działań floty, przewidziany był również na zapasowe stanowisko dowodzenia Marynarki Wojennej, w przypadku zniszczenia lądowych centrów dowodzenia. Jednostka miała operować na Morzu Bałtyckim i Północnym i mieć wzmocnienia przeciwlodowe. Uzbrojenie Jarząbka, znacznie większego od projektów 767 i 768, miały stanowić armata AK-176, dwa zestawy AK-630, dwa rakietowo-artyleryjskie zestawy przeciwlotnicze ZUR-23-2MR Wróbel-II kalibru 23 mm, jedna 24-rurowa wyrzutnia Przepiórka i sześć 32-rurowych Derkacz.

Propozycja projektu jednostki projektu 769 została opracowana w CTM w latach 1987-1988. W przypadku realizacji ukończenie budowy okrętu planowano w 1993 r.

Copyright © Redakcja Militarium/Rys. Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Centrum Techniki Morskiej/Fot. Militarium

Następcy jednostek projektu 664 – polskie kutry torpedowe projektu 665

W dniu 6 listopada 1965 r. przyjęto do służby w Marynarce Wojennej PRL pierwszy prototypowy kuter torpedowy całkowicie polskiej konstrukcji – ORP Błyskawiczny, oznaczony numerem projektu 664D. Była to jednostka doświadczalna, która miała posłużyć do weryfikacji założeń technicznych i konstrukcyjnych oraz wypracowaniu zasad eksploatacji niewielkiego okrętu uderzeniowego, o wyporności pełnej 115 ton, osiągająca prędkość maksymalną 50-55 węzłów i wyposażona w opracowaną po raz pierwszy w Polsce siłownię kombinowaną w układzie CODAG z czterema rosyjskimi silnikami wysokoprężnymi M50F5 i z turbiną gazową TM-1 polskiej produkcji. Nie planowano użycia Błyskawicznego do doskonalenia wykorzystania bojowego – zakładano, że po serii intensywnych prób okręt nie będzie używany w służbie operacyjnej. Zadaniem jednostki było wypróbowanie i zweryfikowanie prawidłowości rozwiązań konstrukcyjnych, które miały być następnie użyte na seryjnych kutrach torpedowych oznaczonych wstępnie jako projekt 664M.

Bogate doświadczenia z eksploatacji ORP Błyskawiczny oraz seryjnych kutrów projektu 664, które weszły do służby w latach 1964-1967, pokazujące zarówno ich zalety, jak i wady, były podstawą do opracowania przez Ośrodek Badawczy Marynarki Wojennej wstępnych wymagań taktyczno-technicznych na kuter torpedowy i artyleryjski, które zostały przesłane w kwietniu 1968 r. do zaopiniowania Dowództwu MW. W tym czasie trwały juz przygotowania do budowy seryjnej jednostek torpedowych projektu 664 (stępkę pod pierwszy kuter – ORP Bitny – położono 15 sierpnia 1968 r.), zebrano także bogate doświadczenia ze służby pierwszych kutrów rakietowych projektu 205 Cunami (NATO: Osa-I). Uznano początkowo, że pojawienie się kierowanych rakiet przeciwokrętowych nie stanowi zagrożenia dla rozwoju kolejnej generacji jednostek torpedowych, które miały działać na południowym Bałtyku. Uzbrojone w nowoczesne torpedy i dysponujące nowymi systemami kierowania ogniem bardzo szybkie kutry torpedowe mogły dokonywać zaskakujących ataków, również we współdziałaniu z nowymi jednostkami rakietowymi, jak wynikało bowiem z doświadczeń Marynarki Wojennej współpraca jednostek projektu 664 i 205 nie była udana, głównie z uwagi na różnice osiągów obu typów kutrów.

Kuter torpedowy 664D

Kuter torpedowy typu 664D – następcami tych jednostek miały być kutry projektu 665.

Opracowując wymagania uznano jednak, że nowe kutry będą jednostkami w większym stopniu uniwersalnymi. Miały to być okręty większe niż kutry projektu 664 i dzięki temu powinny zapewniać lepszy komfort pracy załodze, co wpływało na poziom gotowości bojowej w czasie dłuższych rejsów, dłuższy kadłub miał być stabilniejszą platformą dla artylerii pokładowej, jednym z przewidywanych projektowanych jednostek zadań miała być osłona własnych grup okrętów, np. desantowych. W wymaganiach zgłoszono potrzebę budowy dwóch typów kutrów – torpedowego, uzbrojonego w cztery wyrzutnie torped kalibru 533 mm i dwa stanowiska AK-230 z armatami kalibru 30 mm lub jedno AK-725 z dwoma armatami kalibru 57 mm oraz artyleryjskiego wyposażonego w dwa stanowiska AK-725. Siłownia miała być zmodyfikowana w stosunku do projektu 663D, zachowano układ CODAG, tj. system czterech marszowych silników wysokoprężnych i turbiny gazowej dla prędkości bojowych. Projektowaniem okrętów w Centralnym Biurze Konstrukcji Okrętowych nr 2 (CBKO-2) zajął się zespół inż. Sylwestra Malinowskiego. Proponowane jednostki miały służyć do niszczenia okrętów nadwodnych przeciwnika, prowadzenia rozpoznania, pełnienia dozorów oraz stawiania min. W wymaganiach zawarto również – słuszne – założenie, że kadłuby jednostek będą mogły być w przyszłości wzorcem do budowy kutrów rakietowych własnej konstrukcji.

Po przebadaniu kilku wariantów kształtu kadłuba oraz rozwiązań siłowni, mechanizmów i urządzeń, w lipcu 1973 r. CKBO-2 przedstawiło do oceny Marynarce Wojennej trzy warianty koncepcyjne okrętów, które otrzymały numer projektu 665.

665.1 665.2 665.3
Wyporność pełna 203,5 tony 191 ton 390 ton
Długość 29,7 m 35,67 m 66,4 m
Szerokość 6,75 m 5,67 m 8,25 m
Zanurzenie 1,74 m 1,52 m 1,63 m
Uzbrojenie

2 x AK-230

4 x wt

2 x AK-230

4 x wt

2 x AK-725

4 x wt

Wyposażenie

1 x MR-102

1 x MR-104

1 x MR-102

1 x MR-104

1 x MR-302

1 x MR-102

1 x MR-103

Napęd 4 x M50F5

1 x TM-1

3 x M503

4 x M503
Prędkość 31 węzłów 41 węzłów 36 węzłów
Zasięg 1000 Mm
Autonom. 3 dni
Załoga 20 osób

Projekt 665.1 przedstawiał jednostkę prawie dwukrotnie większą niż budowane kutry torpedowe. Identyczna z projektem 663D siłownia składać się miała z trzech silników wysokoprężnych M50F5 o mocy 881 kW (1200 KM) każdy oraz turbiny gazowej TM-1 o mocy 5300 kW (7200 KM), co jednakże dawałoby okrętowi prędkość maksymalną jedynie 31 węzłów. Planowano także identyczne z poprzednikami uzbrojenie artyleryjskie – dwa zestawy AK-230 z radarem kierowania ogniem MR-104 Ryś – oraz torpedowe (cztery wyrzutnie OTAM-206B kalibru 533 mm) z radiolokacyjnym zestawem kierowania strzelaniem MR-102 Bałkan. Okręt projektu 665.2 miał mieć trzy silniki wysokoprężne M503 o mocy po 2942 kW (4000 KM) pracujące na trzy wały z trzema śrubami. Zwiększeniu prędkości miał służyć węższy niż u poprzednika kadłub, wymuszało to jednak umieszczenie wyrzutni torped parami jedna za drugą – miały być odchylane do strzelania na burtę. Ostatnia z propozycji przedstawiała kuter torpedowo-artyleryjski z czterema wyrzutniami torped i silnym uzbrojeniem artyleryjskim, tj. dwoma stanowiskami AK-725 kierowanymi przez radar MR-103 Bars. Planowano także montaż radaru obserwacji ogólnej MR-302. Planowane okręty powinny charakteryzować się możliwością użycia uzbrojenia do stanu morza 5. Projekty 665.2 i 665.3 przewidywały, zgodnie z założeniami z 1968 r., że na bazie kadłubów jednostek torpedowych, będą mogły być zbudowane także kutry rakietowe.

Dowództwo Marynarki Wojennej, oceniając projekt wskazało, że dalsze kontynuowanie prac i przygotowywanie dokumentacji projektowej do budowy kutrów jest niecelowe. Znane już były doświadczenia wojny izraelsko-egipsko-syryjskiej Jom Kippur z 1967 r. i indyjsko-pakistańskiej z 1971 r., tj. zatopienia jednostek artyleryjskich przez pociski rakietowe odpalane z małych okrętów rakietowych.

Copyright © Redakcja Militarium/Fot. Militarium

Polskie okręty rakietowo-artyleryjskie projektu 665 Tukan

Po zakończeniu przyjmowania do służby w latach 1964-1968 ośmiu okrętów rakietowych projektu 205 Cunami (NATO: Osa-I) z rakietami P-15 Tiermit, w 1968 r. Sztab Główny Marynarki Wojennej PRL przygotował plan rozbudowy sił morskich na następne 20 lat, w tym w zakresie okrętów uderzeniowych, zwanych małymi okrętami rakietowymi (MOR). Zgodnie z planem do końca 1976 r. ilość MOR we flocie powinna zwiększyć się z ośmiu do 12 sztuk, później zaplanowano kolejne powiększanie stanu posiadania do 24 jednostek do 1987 r., co odpowiadało sile ówczesnej brygady okrętów. Dla realizacji planu założono dokupienie w najbliższym czasie w ZSRR czterech jednostek projektu 205U z nowszymi pociskami P-15U.

W 1969 r. zatwierdzono ostatecznie plan rozwoju Marynarki Wojennej PRL do 1985 r., w którym zaplanowano przyjęcie w latach 1972-1975 zakupionych w ZSRR czterech wspomnianych okrętów projektu 205U, w okresie 1976-1980 – czterech jednostek nowego typu, a w latach 1981-1985 – dwóch takich okrętów. Nie określono typu tych ostatnich sześciu MOR nowej generacji, ale prawdopodobnie byłyby to jednostki projektu 1234 Owod. Równolegle polski przemysł okrętowy i zbrojeniowy miał rozpocząć, w latach siedemdziesiątych projektowanie, a następnie budowę własnego typu okrętów rakietowych – w latach 1981-1985 miano ich przyjąć do służby aż 11 sztuk.

Już jednak w 1970 r. skreślono z planu zakup sześciu okrętów w ZSRR, a zamiast modelu 205U, zdecydowano się nabyć w tej samej cenie pięć okrętów starszego modelu 205, uznano bowiem, że własności bojowe zmodernizowanych jednostek nie przewyższają możliwości wersji standardowej.  Nie skasowano natomiast założeń o rozpoczęciu prac nad polskim MOR – zmniejszono jedynie ilość planowanych do pozyskania okrętów – pięć do końca 1985 r. Dawałoby to jedynie 10 jednostek uderzeniowych w MW w tym czasie, przy założeniu wycofywania ośmiu okrętów projektu 205 zakupionych w latach sześćdziesiątych.

Po uruchomieniu programu badawczego, w maju 1972 r. zatwierdzono wstępne założenia taktyczno-techniczne, zgodnie z którymi jednostka miała mieć wyporność 300-350 ton, prędkość maksymalną 36 węzłów, zasięg 900 Mm, a uzbrojenie w postaci czterech lub sześciu wyrzutni pocisków przeciwokrętowych oraz armat średniego i małego kalibru. Prace nad jednostką otrzymały kryptonim Wikłacz. Opracowaniem koncepcji okrętu zajął się Ośrodek Badawczy Marynarki Wojennej. W okresie od maja do sierpnia 1973 r. ośrodek przedstawił analizę wymagań w zakresie uzbrojenia i wyposażenia okrętu oraz analizę wariantów konstrukcji jednostki rakietowo-artyleryjskiej, która otrzymała wówczas numer projektu 665 i kryptonim Tukan. Zgodnie z oceną specjalistów okręt powinien mieć sześć wyrzutni rakiet woda-woda z parametrami znacząco „przewyższającymi te znane z eksploatowanych już P-15”, wyrzutnię rakiet przeciwlotniczych krótkiego zasięgu 4K33 Osa-M z systemem kierowania 4R33 oraz zdwojoną armatę AK-725 kalibru 57 mm ze stacją radiolokacyjną MR-103 Bars.

Kuter rakietowy 665 Tukan 1

Koncepcja okrętu oznaczonego symbolem 665 z 1974 r.

Bazując na analizie koncepcji, uzbrojenia i wyposażenia okrętów zagranicznych, przede wszystkim rosyjskich i zachodnioniemieckich, uznano, że z jednej strony, wartość bojowa jednostki będzie zdeterminowana przez dostępność uzbrojenia rakietowego (tę samą konkluzję wypracowano kilka lat później w stosunku do koncepcji okrętu projektu 620, późniejszego ORP Kaszub, który nie otrzymał ostatecznie między innymi zestawu przeciwlotniczego Osa-M), a z drugiej, umieszczenie proponowanego uzbrojenia i wyposażenia w tak małym kadłubie będzie niemożliwe, przy znanych wartościach gabarytowo-masowych systemów i urządzeń z ZSRR.

W analizach odniesiono się między innymi do potencjalnych przeciwników z NATO, czyli kutrów rakietowych typu 148 Tiger niemieckiej marynarki, okrętów o wyporności jedynie 260 ton, ale uzbrojonych w cztery pociski przeciwokrętowe MM38 Exocet, dziobową armatę kalibru 76 mm i rufową kalibru 40 mm. W Polsce postulowano zastosowanie takiej wielkości i konstrukcji kadłuba, które umożliwiałyby utrzymanie prędkości maksymalnej ponad 36 węzłów, zasięgu 1000 Mm przy prędkości 20 węzłów oraz autonomiczności na poziomie 10 dób. Wstępne projekty, opracowane przez zespół inż. Lucjana Tworzydły z Ośrodka Badawczego MW, oznaczone numerami 665.1, 665.2, 665.3 i 665.4, zakładały uzbrojenie w cztery pociski rakietowe P-20, czyli eksportowy wariant P-15U w zblokowanych po dwa kontenerach oraz kombinację zestawów artyleryjskich – AK-725 kalibru 57 mm i AK-230 kalibru 30 mm z radarem MR-103. Dwa ostatnie projekty, tj. 665.3 i 665.4, posiadały także system przeciwlotniczy Osa-M. Układ napędowy miał obejmować cztery rosyjskie silniki wysokoprężne M504B po 3680 kW (5000 KM) lub produkowane w Polsce na licencji Sulzera modele 16AVS25 o mocy 2942 kW (4000 KM).

Dodatkowo, kadłub wybranej jednostki planowano wykorzystać do budowy szybkiego ścigacza okrętów podwodnych projektu 621. Wykorzystano przy tym założenia konstrukcyjne wypracowane przy okazji prac nad jednostką projektu 618M. Jednostki 621 i 665 miały mieć zunifikowaną siłownię i uzbrojenie artyleryjskie. Na bazie 665.3 opracowano koncepcję okrętu zop 621.1, a na bazie 665.4 – jednostki 621.2. Zamiast wyrzutni rakiet Osa-M i P-20 planowano uzbrojenie w postaci dwóch wyrzutni OTAM-53-206 dla torped SET-53 kalibru 533 mm oraz dwie wyrzutnie rakietowych bomb głębinowych RBU-6000 Smiercz. Do poszukiwania okrętów podwodnych miano zamontować stacje hydrolokacyjne MG-322 i MG-329 oraz system wykrywania śladu torowego MJ-110K.

Do dalszych prac rekomendowano projekty 665.3 lub 665.4, czyli okręty znacznie większe niż zapisano to we wspomnianych wstępnych założeniach taktyczno-technicznych. Pozostałe dwa projekty były bowiem za małe dla postulowanego zestawu uzbrojenia i wyposażenia. Budowę prototypu planowano rozpocząć w 1976 r., a seryjne jednostki powinny być wodowane od 1979 r. Łącznie w służbie, w latach osiemdziesiątych, powinno znajdować się w służbie 18 okrętów Tukan, co łącznie z sześcioma Owodami, dawać miało planowane 24 jednostki uderzeniowe. Dla tych okrętów planowano w 1974 r. zakup aż 385 rakiet przeciwokrętowych (68 sztuk dla projektu 1234 i 317 sztuk dla projektu 665) i 402 rakiety przeciwlotnicze (187 sztuk dla projektu 1234 i 215 sztuk dla projektu 665).

Po przedstawieniu propozycji, Komitet Techniczny Dowództwa MW ocenił je krytycznie, uznając, że  projektowane jednostki nie spełniają założeń, bowiem są za duże, a co za tym idzie łatwiejsze do zniszczenia przez przeciwnika – szefostwo floty chciało budować małe kutry rakietowe, a nie większe okręty rakietowo-artyleryjskie. Jednocześnie zamiast czterech wyrzutni rakiet przeciwokrętowych, żądano sześciu pocisków, a zamiast armaty kalibru 57 mm – perspektywicznego systemu kalibru 76 mm.

W 1974 r. Ośrodek Badawczy MW przedstawił kolejny wariant okrętu, nadal większy niż domagało się Dowództwo MW. Projekt posiadał sprecyzowane uzbrojenie i wyposażenie, w tym systemy walki elektronicznej, poza radarem kierowania ogniem rakiet, który nie był określony, jednak nie stosowane dotąd w Polsce na tak małych jednostkach, a dodane po konsultacji z komitetem technicznym strony radzieckiej. W przyszłości, zamiast planowanej armaty AK-725, zamierzano zastosować nową sowiecką armatę kalibru 76 mm, a zamiast wież AK-230 z armatami kalibru 30 mm, miały być zamontowane nowe sześciolufowe armaty kalibru 30 mm w wieżach AK-630 z radarem MR-123 Wympieł-A. Do bliskiej obrony przeciwlotniczej przeznaczone miały być rakiety 9K32M Strzała-2M. W październiku 1974 r. Dowództwo MW odrzuciło projekt ponownie argumentując decyzję tym, że jednostka jest za duża. Jednocześnie zmodyfikowano plan pozyskania okrętów. Do 1980 r., równolegle z wycofaniem dwóch najstarszych kutrów projektu 205, miały wejść do służby trzy Tukany.

Niezależnie od analiz koncepcyjnych i uzgodnień, które z czasem doprowadziły do kompromisu, w grudniu 1974 r. oficjalnie rozpoczęto opracowywanie jednostki projektu 665, po przeprowadzeniu studiów i analiz przedprojektowych oraz sformułowaniu wymagań na projektowanie i budowę „kutra rakietowo-artyleryjskiego”. Prace zlecono Centrum Techniki Okrętowej, które opracowało projekt koncepcyjny i przekazało go marynarce. W otrzymanym projekcie dokonano zmian oraz sformułowano nowe wstępne założenia taktyczno-techniczne, które jednak nadal przewidywały wyporność do 350 ton. W nowopowstałym Biurze Projektowo-Konstrukcyjno-Technologicznym Stoczni Północnej, w zespole inż. Henryka Cynke, rozpoczęto tworzenie wstępnego projektu okrętu.

Kuter rakietowy 665 Tukan 2

Koncepcja okrętu oznaczonego symbolem 665 według projektu wstępnego z 1975 r.

Proponowano jednostkę z kadłubem wypornościowym z siłownią pracującą na cztery wały, z dziewięcioma przedziałami wodoszczelnymi i jednym międzypokładem (oprócz siłowni), zaplanowano także pokładówkę ze stopów aluminium. Wymiary i wyporność okrętu miały być zdeterminowane przez gabaryty i masę uzbrojenia, wyposażenia i układu napędowego. Z uwagi na brak danych o większości sprzętu importowanego z ZSRR oraz obciążeniu konstrukcji sugerowano wykonanie modelu do prób morskich. Dużo uwagi poświęcono na poszukiwaniu lekkich materiałów, technologii i technik budowy kadłuba oraz urządzeń i mechanizmów. Powstały trzy warianty linii teoretycznych kadłuba, a w polskim Ośrodku Hydromechaniki Okrętu Centrum Techniki Okrętowej i Ośrodku Hydromechaniki w Zagrzebiu przeprowadzono badania modelowe wszystkich wersji i wybrano najkorzystniejszy pod względem oporów hydrodynamicznych. Opracowano specjalne kształty śrub, a także nowe stopy aluminium do budowy pokładówki, międzypokładu i grodzie powyżej międzypokładu, z wyjątkiem siłowni.

Prace ukończono we wrześniu 1975 r. i przedstawiono dokumentację projektu wstępnego do oceny, dokonanej w listopadzie 1975 r. Komitet Techniczny Dowództwa MW stwierdził ponownie, że okręt jest za duży w stosunku do założeń, ma zbyt niską prędkość maksymalną i nie posiada niektórych elementów wyposażenia, w tym systemu walki radioelektronicznej. Postulował także zamianę uzbrojenia artyleryjskiego na nowsze, skuteczniejsze, a przy tym – jak zakładano – lżejsze.

Po uzgodnieniach i wstępnym zaakceptowaniu projektu, w latach 1977-1978 wykonano próby modelowe kadłuba w Ośrodku Hydromechaniki Okrętu Centrum Techniki Okrętowej oraz w Ośrodku Hydromechaniki w Zagrzebiu. Następnie dopracowano poszczególne elementy jednostki i w grudniu 1977 r. ukończono projekt techniczny kutra rakietowo-artyleryjskiego 665 Tukan, sporządzony przez Biuro Projektowo-Konstrukcyjno-Technologiczne Stoczni Północnej. W styczniu 1978 r. dokumentację zatwierdziło Dowództwo Marynarki Wojennej. Według zmodyfikowanych w 1977 r. planów, do 1985 r. MW PRL powinna otrzymać osiem jednostek, a do 1990 r. – kolejnych dziewięć. W 1978 r. podtrzymywano nadal plan pozyskania 18 kutrów rakietowo-artyleryjskich oraz 18 kutrów patrolowych projektu 665AP zbudowanych w latach osiemdziesiątych na bazie kadłuba omawianego projektu.

Kuter rakietowy 665 Tukan 3

Koncepcja okrętu oznaczonego symbolem 665 według projektu technicznego z 1978 r.

Okręt projektu 665 Tukan miał mieć wypornościowy kadłub spawany ze stali o podwyższonej wytrzymałości z dziobowymi wręgami w kształcie V i płaską oraz podciętą pawężą rufową. Wnętrze podzielono na dziewięć przedziałów wodoszczelnych i dwa pokłady, z wyjątkiem przedziałów maszyn. Pokładówka zespawana ze stopów aluminium miała mieć dwie kondygnacje. Z aluminium miały być również wykonane grodzie powyżej międzypokładu, za wyjątkiem przedziałów maszyn. Siłownia pracowała na cztery wały zakończone śrubami o skoku stałym. Trzy stery podwieszane miały być obracane elektrohydrauliczną maszyną sterową. Każdy z przedziałów siłowni miał posiadać dwa silniki wysokoprężne M504B-3 o mocy po 3680 KW (5000 KM) i jeden zespół prądotwórczy o mocy 250 kVA i napięciu 3 x 400 V/50Hz. Uzbrojenie powinno obejmować cztery rakietowe pociski przeciwokrętowe w kontenerach startowych zbliżonych konstrukcją do tych zastosowanych na jednostkach projektu 205U, zestawy artyleryjskie AK-725 i AK-230 oraz dwie wyrzutnie celów pozornych PK-16 kalibru 82 mm. Zamiast drugiego systemu AK-230 zaproponowano wyrzutnię Fasta-4M dla czterech rakiet Strzała-2M. Jako wyposażenie radiotechniczne planowano radar obserwacyjny Rangout-M, radar artyleryjski MR-103 Bars, radar nawigacyjny TRN-823, dwa celowniki optyczne Kołonka, przelicznik do strzelań rakietowych Klon-ME, system rozpoznania „swój-obcy” Nichrom-RR, system walki elektronicznej Awangard i konsolę systemu dowodzenia Łeba.

665.1 665.2 665.3 665.4 665 665 665
Projekt Projekt Projekt Projekt Projekt Projekt Projekt
Wyporność standard 337 ton 418 ton 493 tony 583 tony 395 ton 402 tony
Wyporność pełna 379 ton 470 ton 545 ton 632 tony 460 ton 460 ton 468 ton
Długość 47,48 m 51,72 m 54,04 m 57,12 m 51,3 m 57,1 m 56,7 m
Szerokość 9,35 m 10,18 m 10,64 m 11,25 m 9,95 m 9,4 m 8,35 m
Zanurzenie 2,05 m 2,18 m 2,19 m 2,44 m 2,19 m 2,15 m 2,22 m
Uzbrojenie 1 x AK-7251 x AK-230

4 x P-20

2 x AK-725

4 x P-20

1 x AK-725

2 x AK-230

1 x Osa-M

4 x P-20

2 x AK-725

1 x AK-230

1 x Osa-M

4 x P-20

1 x AK-725

2 x AK-230

4 x P-15U

1 x AK-725

1 x AK-230

4 x P-20

1 x AK-725

1 x AK-230

4 x P-20

1 x Fasta-4M

2 x PK-16

Wyposażenie

1 x 4R33

1 x MR-103

1 x TRN-823

1 x 4R33

1 x MR-103

1 x TRN-823

1 x MR-103

1 x TRN-823

1 x Nichrom-RR

1 x Łyna

1 x MR-103

1 x TRN-823

1 x Nichrom-RR

1 x Rangout-M

1 x MR-103

1 x TRN-823

1 x Klon-ME

1 x Awangard

1 x Nichrom-RR

2 x Kołonka

1 x Łeba

Napęd 3 x M504B 4 x M504B 4 x M504B 2 x 16AVS22 x 504B 4 x M504B 4 x M504B 4 x M504B
Prędkość 36 węzłów 37 węzłów 36 węzłów 32 węzły 34,5 węzła 35 węzłów 35 węzłów
Zasięg 1000 Mm 1000 Mm 1200 Mm 1200 Mm 850 Mm 700 Mm 800 Mm
Autonom. 10 dni 10 dni 10 dni 10 dni 7 dni 7 dni 7 dni
Załoga 45 osób 45 osób 53 osoby 53 osoby 45 osób 42 osoby 42 osoby

Projekt techniczny został wstępnie zatwierdzony przez komitet techniczny Układu Warszawskiego, nie ustalono jednak warunków pozyskania najważniejszych systemów uzbrojenia i wyposażenia. W maju 1978 r. koncepcję okrętu zaprezentowano na moskiewskiej naradzie technicznej dotyczącej modernizacji sił zbrojnych państw Układu Warszawskiego na lata 1981-1985. W tym czasie w Stoczni Północnej przystąpiono do przygotowań do budowy prototypu serii okrętów, tj. zmontowano łoża w hali stoczniowej, zakupiono w kraju blachy na kadłub, a w ZSRR nabyto silniki i elementy wyposażenia okrętowego. Jednak w kolejnych miesiącach kontrahenci sowieccy odmówili dostaw zaplanowanych systemów uzbrojenia i urządzeń elektronicznych, motywując to brakiem wolnych mocy produkcyjnych. W związku z tym, w 1979 r. Dowództwo MW zawiesiło prace nad prototypem Tukana.

Mimo tego, w 1980 r. przygotowano jeszcze wstępne założenia taktyczno-techniczne okrętu patrolowego Tukan-Z, później Tukan-P. Jednostka miała mieć wyporność około 450 ton, prędkość maksymalną 29 węzłów, zasięg 2000 Mm przy prędkości 15 węzłów, uzbrojenie składające się z armaty AK-176 kalibru 76 mm, zestawu AK-630, zestawu z armatami kalibru 23 mm, jednej lub dwóch wyrzutni Fasta-4M dla pocisków Strzała-2M i wyrzutni celów pozornych Derkacz oraz Przepiórka kalibru 70 mm. Wyposażenie radiotechniczne miało składać się z radaru obserwacyjnego NUR-25, radaru nawigacyjnego SRN-7453 Nogat i stacji rozpoznania elektronicznego MRP-11-14. Projekt został anulowany jeszcze w tym samym roku, a w marcu 1982 r. rozpoczęto rozmowy w sprawie zakupu nowych okrętów rakietowych w ZSRR.

Prawdopodobnym wyjaśnieniem postępowania kontrahentów z ZSRR było założenie, że Polska wprowadzając do służby okręty projektu 665 nie kupi opracowywanych wówczas jednostek projektu 12411 Mołnia. Poza tym, ustalona w ramach Układu Warszawskiego specjalizacja w konstruowaniu i produkcji niektórych typów uzbrojenia i sprzętu wojskowego, nie zakładała produkcji małych okrętów z pociskami rakietowymi w PRL. Miały się tym zajmować biura konstrukcyjne i stocznie w Niemieckiej Republice Demokratycznej, które już w 1981 r. otrzymały zlecenie opracowania projektu kutra rakietowo-artyleryjskiego, a jego uzbrojenie, część wyposażenia oraz silniki miały pochodzić z ZSRR.

Copyright © Redakcja Militarium/Rys. Tomasz Grotnik

Końcowy etap ewolucji trałowca projektu 207 – niszczyciel min MCMV-207

Ostatni z małomagnetycznych trałowców projektu 207/M Indyk został przyjęty do służby w Marynarce Wojennej RP w 1994 r. W tym samym czasie producent tych jednostek – Stocznia Marynarki Wojennej S.A – dostosowała dokumentację trałowca do pełnienia roli niszczyciela min oznaczonego MCMV-220. Na identycznym z projektem 207/M kadłubie zaprojektowano dłuższą dwupoziomową nadbudówkę, w której wygospodarowano miejsce na bojowe centrum operacji przeciwminowych z konsolami operatorów systemów jednostki oraz kabiny dla sekcji płetwonurków-minerów. Wyporność pełna miała sięgać 220 ton.

Systemy przeciwminowe, elektroniczne i uzbrojenia miały być wybierane przez potencjalnego odbiorcę i montowane przez stocznię. Napęd miały stanowić dwa silniki wysokoprężne MTU 8V 193TE92 o mocy 441 kW (600 KM), agregaty prądotwórcze i urządzenia okrętowe miały również pochodzić z Niemiec. Uzbrojenie obejmować miało automatyczną armatę kalibru 20 mm lub 30 mm na dziobie, wyrzutnie ręcznych pocisków przeciwlotniczych, natomiast proponowane wyposażenie przeciwminowe pochodziło od firm francuskich lub włoskich – m.in. sonar Thomson Sintra TSM 2022 i pojazd podwodny Pluto Plus.

Niszczyciel min MCMV-220

Koncepcja niszczyciela min MCMV-220 z pędnikiem cykloidalnym.

Równolegle Stocznia Marynarki Wojennej przedstawiła nieco inną koncepcję niszczyciela min, oznaczonego MCMV-207, który był ewolucją projektów 207/M i MCMV-220, zbudowanego na bazie powiększonego kadłuba trałowca projektu 207M. Projekt był propozycją zastąpienia części polskich trałowców projektu 206F do czasu ewentualnego zbudowania ich docelowych następców – niszczycieli min projektu 257 Kormoran. Zaletą projektu mniejszej jednostki przeciwminowej miało być oparcie na konstrukcji trałowców projektu 207M i w związku z tym relatywnie krótki czas pozyskania jednostek.

Projekt nowego niszczyciela min powstał na bazie trałowca projektu 207/M z wydłużonym o 5 metrów kadłubem. Dzięki temu można było powiększyć nadbudówkę, co pozwoliło na umieszczenie oprzyrządowania i opływki sonaru holowanego. Jednostka miała być przystosowana do przenoszenia nowoczesnego wyposażenia przeciwminowego. Mały niszczyciel min MCMV-207 miał posiadać nowe stacje hydrolokacyjne wykrywania obiektów podwodnych, pojazdy podwodne i klasyczne wyposażenie trałowe.

Niszczyciel min MCMV-207

Koncepcja niszczyciela min MCMV-207 w wersji ze śrubami w dyszach Korta.

Zgodnie z założeniami okręt miał wykonywać zadania wykrywania min dennych do głębokości 100 m i z odległości 500 m (identyfikacja z odległości 250 m), wykrywania min kotwicznych do głębokości 100 m i z odległości 1000 m (identyfikacja z odległości 500 m) oraz niszczenia min i innych obiektów niebezpiecznych przy stanie morza 3 według skali Beauforta (przy wietrze do 4 według skali Beauforta).

Jednostka miała mieć wyporność pełną 262 tony. Kadłub i pokładówka – podobnie jak w przypadku trałowców projektu 207/M – miały być wykonane z laminatu poliestrowo-szklanego. Założono znaczne zwiększenie objętości pokładówki, w celu polepszenia komfortu służby i obsługi wyposażenia. Napęd miały stanowić dwa marszowe silniki wysokoprężne MTU 8V 396TE 64 o mocy 680 kW (925 KM) każdy i dwa manewrowe silniki elektryczne o mocy 30 kW każdy. Oprócz dwóch śrub w dyszach Korta przewidziano dziobowy ster strumieniowy.

Wyposażenie miało obejmować podkilową stację hydrolokacyjną Thomson Sintra TSM 2022 Mk2 i holowaną stację hydrolokacyjna Thomson Sintra TSM 5451, radar nawigacyjny SRN-7453X Nogat, układ nawigacyjny Jemiołuszka i system dowodzenia Podbiał. Do zwalczania min przewidziano dwa pojazdy podwodne Pluto Plus lub PAP 104 Mk5. Jednostka miała być również przystosowana do zaokrętowania grupy płetwonurków-minerów i posiadać komorę dekompresyjną. Uzbrojenie obronne stanowić miał zestaw artyleryjski Wróbel-I z dwoma armatami kalibru 23 mm lub rakietowo-artyleryjski Wróbel-II z dwoma armatami kalibru 23 mm i dwoma wyrzutniami rakiet przeciwlotniczych Strzała-2M oraz indywidualne przenośne zestawy rakietowe Strzała-2M.

MCMV-220

MCMV-207

Wyporność standard

205 ton

248 ton

Wyporność pełna

220 ton

262 tony

Długość

38,5 m

43,5 m

Szerokość

7,0 m

7,7 m

Zanurzenie

1,73 m

1,7 m

Uzbrojenie

1 x armata 20 mm

1 x Wróbel-II

1 x Strzała-2M

Wyposażenie

1 x Pluto Plus

1 x TDM 2022

1 x SRN-7453

2 x PAP 104 Mk5

1 x TSM 5451

1 x TSM 2022

1 x SRN-7453

Napęd

2 x MTU 8V 193E92

2 x silnik elektryczny

2 x MTU 8V 396E

2 x silnik elektryczny

Prędkość

14 węzłów

15 węzłów

Zasięg

1100 Mm

1500 Mm

Autonom.

5 dni

5 dni

Załoga

33 ludzi

36 ludzi

Propozycja SMW nie spotkała się z zainteresowaniem polskiej Marynarki Wojennej, z uwagi m.in. na zbyt małą wyporność i w związku z tym niezadawalającą dzielność morską. Projekt MCMV207 miał stać się w pewnym stopniu podstawą do opracowania nowego polskiego okrętu przeciwminowego projektu 257 Kormoran.

Copyright © Redakcja Militarium/Rys. Stocznia Marynarki Wojennej

Następca trałowców typu 206F Orlik – niszczyciel min projektu 255 Lodówka

Na początku lat osiemdziesiątych rozpoczęto w Marynarce Wojennej prace analityczno-koncepcyjne nad nową generacją okrętów przeciwminowych, planowanych do wprowadzenia do służby w latach dziewięćdziesiątych. Miały to być jednostki zastępujące w pierwszej kolejności trałowce bazowe projektu 206F Orlik (Krogulec), przyjęte do służby w latach 1963-1967. Zaplanowano powstanie dwóch typów okrętów nowego pokolenia – trałowców bazowych projektu 256 Kormoran oraz tytułowych niszczycieli min. Pierwsze miały mieć kadłub ze stali amagnetycznej, drugie natomiast – z tworzyw sztucznych.

Powstanie niszczycieli min – nowej klasy okrętów – było związane z wprowadzeniem nowoczesnych min, w szczególności dennych i samookopujących się, wyposażonych w zapalniki niekontaktowe, z elektronicznymi modułami sterowania. Wymagało to zastosowania nowej taktyki i technik wykrywania oraz niszczenia najnowszych wzorów takich ładunków.

Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych w Centrum Techniki Morskiej, późniejszym Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Centrum Techniki Morskiej, opracowano projekt wstępny i projekt koncepcyjny niszczyciela min oznaczonego numerem 255 i kryptonimem Lodówka. Równolegle rozpoczęto prace nad poszczególnymi systemami i urządzeniami dla nowego okrętu, m.in. stacjami hydrolokacyjnymi, trałem magnetycznym, urządzeniami nawigacyjnymi i łączności, zdalnie sterowanym pojazdem podwodnym, pojazdem podwodnym dla płetwonurków-minerów. Część wyposażenia planowano importować, głównie z ówczesnych Niemieckiej Republiki Demokratycznej i Jugosławii. Oprócz serii okrętów dla polskiej marynarki, Lodówki miały być budowane dla innych flot Układu Warszawskiego.

Niszczyciel min 255

Rysunek koncepcyjny niszczyciela min projektu 255 Lodówka.

Niszczyciel min miał mieć wyporność pełną 400 ton. Kadłub miał zostać zbudowany z tworzyw sztucznych – planowano wykorzystać doświadczenia zdobyte przy produkcji serii trałowców bazowych projektu 207. Jednostka miała mieć charakterystyczny kształt kadłuba z silnym uskokiem w połowie długości i obniżonym w części rufowej. Na pokładzie rufowym planowano miejsce dla żurawika i pojazdu podwodnego oraz szybkiej łodzi hybrydowej. Pokładówka trzykondygnacyjna, najwyższy pokład mieścił sterówkę i kabinę radiową, środkowy pomieszczenia gospodarcze, a na dolnym znajdować się miały pomieszczenia robocze i dla płetwonurków-minerów. W koncepcji zwrócono uwagę na zmniejszenie pola magnetycznego (konstrukcja kadłuba i nadbudówki), akustycznego (izolacje, posadowienie silników i agregatów na elastycznych postumentach) i radiolokacyjnego (kształt okrętu, maszt o pełnej konstrukcji) jednostki. Napęd niszczyciela min projektu 255 miał składać się z dwóch silników wysokoprężnych i dwóch silników elektrycznych o mocy „cichego pływania”, pracujących na dwie śruby, okręt miał posiadać także dziobowy ster strumieniowy.

Wyposażenie elektroniczne okrętu miało obejmować radar nawigacyjny serii SRN, system rozpoznawczy swój-obcy oraz urządzenia nawigacyjne i łączności. Uzbrojenie składać się miało natomiast z jednego zestawu artyleryjskiego Wróbel z armatami kalibru 23 mm i wyrzutni Fasta-4M dla rakiet przeciwlotniczych systemu 9K32M Strzała-2M. Wyposażenie przeciwminowe to zdalnie sterowany pojazd podwodny oraz ewentualnie zestawy trałów nowych typów. Zaokrętowana miała być również sekcja płetwonurków-minerów z odpowiednim sprzętem do wykrywania i niszczenia obiektów podwodnych.

Projekt Lodówka został zakończony jeszcze w latach osiemdziesiątych z uwagi na kryzys i zmiany polityczne w Polsce. Dalsza historia polskich okrętów przeciwminowych wiąże się ewolucją jednostek projektów 256 i 257, nazwanych kryptonimem Kormoran.

Copyright © Redakcja Militarium/Rys. Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Centrum Techniki Morskiej